काठमाडौं । हरेक वर्ष भाद्र महिनाको शुक्ल पक्षको अष्टमी तिथिमा राधा अष्टमी मनाइन्छ।

राधा अष्टमीलाई राधा रानीको जन्मदिनका रूपमा मनाउने चलन छ। वैष्णव परम्परामा राधालाई कृष्णप्रतिको निस्वार्थ प्रेम, त्याग र पूर्ण समर्पणको प्रतीक मानिन्छ। त्यसैले यो पर्वलाई धार्मिक दिनसँगै प्रेम र भक्तिको उत्सवका रूपमा पनि लिइन्छ।

धार्मिक कथाअनुसार राधा रानीको जन्म ब्रजभूमिमा भएको थियो। कृष्णसँग राधाको सम्बन्धलाई वैष्णव परम्परामा सांसारिक प्रेमभन्दा माथि उठेको आध्यात्मिक प्रेमका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।

राधा र कृष्णको नाम प्रायः सँगै लिइन्छ। ‘राधा कृष्ण’ भन्ने सम्बोधनले नै उनीहरूको सम्बन्धमा रहेको प्रेम र भक्तिको गहिराइलाई जनाउँछ भन्ने धार्मिक विश्वास छ।

वैष्णव परम्परामा राधालाई कृष्णकी परम शक्ति, प्रेमस्वरूप र भक्तिको आदर्शका रूपमा पनि वर्णन गरिन्छ। त्यसैले राधा अष्टमीमा राधाको नामस्मरण, भजन, कीर्तन र राधा कृष्णको पूजा गर्ने परम्परा छ।

राधा रानीको जन्मस्थलका विषयमा ब्रज परम्परामा बरसाना र रावल दुवै स्थानको चर्चा पाइन्छ। बरसाना राधा रानीको प्रमुख धामका रूपमा प्रसिद्ध छ भने रावललाई पनि उनको जन्मसँग जोडिएको स्थान मानिन्छ।

बरसानास्थित श्रीजी अर्थात् लाडलीजी मन्दिर राधा भक्तिका प्रमुख केन्द्रमध्ये एक मानिन्छ। राधा अष्टमीका दिन यहाँ विशेष पूजा, अभिषेक, शृंगार, भोग र आरती गरिन्छ।

ब्रज क्षेत्रका लागि राधा अष्टमी निकै ठूलो धार्मिक अवसर हो। बरसाना, वृन्दावन र मथुरालगायत क्षेत्रमा यस दिन मन्दिरहरूमा विशेष धार्मिक कार्यक्रम हुने गर्छन्।

राधा अष्टमीको मूल भाव प्रेम, भक्ति, त्याग र समर्पणसँग जोडिएको छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार यस दिन राधा कृष्णको श्रद्धापूर्वक पूजा तथा नामस्मरण गर्नाले भक्तिभाव बढ्छ र भगवान्को कृपा प्राप्त हुन्छ। भक्तजन राधाको नाम जप्दै प्रेम, करुणा, क्षमा र सेवाको भाव विकास गर्ने प्रयास गर्छन्।

राधालाई निस्वार्थ प्रेमको प्रतीक मानिने भएकाले यस दिन उनको स्मरणले जीवनमा त्याग र समर्पणको भावना विकास गर्न प्रेरणा मिल्ने धार्मिक विश्वास छ।

राधा अष्टमीमा विशेषगरी राधाको नाम जप, भजन कीर्तन, स्तोत्र पाठ र राधा कृष्णको पूजा गर्ने परम्परा छ। कतिपय परम्परामा ‘राधे राधे’ नामस्मरणलाई विशेष महत्व दिइन्छ।

राधा अष्टमी र कृष्ण जन्माष्टमीबीच धार्मिक रूपमा विशेष सम्बन्ध छ। कृष्ण जन्माष्टमी भाद्र कृष्ण पक्षको अष्टमीमा मनाइन्छ भने राधा अष्टमी भाद्र शुक्ल पक्षको अष्टमीमा मनाइन्छ।

यसै कारण सामान्यतः कृष्ण जन्माष्टमीको करिब १५ दिनपछि राधा अष्टमी आउँछ। भक्तिमार्गमा यी दुई पर्वलाई राधा र कृष्णको दिव्य सम्बन्धसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ।

राधा अष्टमीमा धेरै श्रद्धालु व्रत बस्छन्। तर व्रतको स्वरूप सबै समुदाय र परम्परामा एउटै हुँदैन।

कतिपय भक्त निराहार वा जल मात्र ग्रहण गरेर व्रत बस्छन् भने कतिपय फलाहार गर्छन्। कतिपयले पूजा, नामस्मरण र भजनलाई नै व्रतको मुख्य आधार मान्छन्।

धार्मिक आस्था आफ्नो ठाउँमा भए पनि उपवास सबैका लागि अनिवार्य वा समान रूपमा उपयुक्त हुँदैन। स्वास्थ्य, उमेर तथा अन्य परिस्थितिका कारण उपवास गर्न नसक्ने व्यक्तिले श्रद्धापूर्वक पूजा, भजन र नामस्मरण गरेर पनि पर्व मनाउन सक्छन्।

राधा अष्टमीका दिन बिहान स्नान गरी सफा लुगा लगाएर पूजा स्थल सफा गर्ने गरिन्छ। त्यसपछि चौकीमा राधा कृष्णको तस्बिर वा मूर्ति राखिन्छ।

पूजाका लागि सामान्यतः फूल, माला, अक्षता, चन्दन, कुमकुम, धूप, दीप, तुलसी, फलफूल, मिठाई, पञ्चामृत तथा नैवेद्य प्रयोग गरिन्छ।

राधा रानीको मूर्ति वा तस्बिरलाई फूलले सजाएर पूजा गरिन्छ। कतिपय परम्परामा पञ्चामृतबाट अभिषेक गरी नयाँ लुगा र गहना अर्पण गर्ने चलन छ।

त्यसपछि धूप दीप बालेर राधा कृष्णको पूजा गरिन्छ। राधा नामस्मरण, भजन, स्तोत्र तथा मन्त्र जप गरिन्छ। अन्त्यमा आरती गरेर प्रसाद बाँडिन्छ।

राधा अष्टमीको पूजामा मध्याह्न समयलाई विशेष महत्व दिने ब्रज परम्परा छ। धार्मिक मान्यताअनुसार राधा रानीको जन्म मध्याह्न समयमा भएको विश्वास गरिन्छ। त्यसैले कतिपय मन्दिरमा मुख्य अभिषेक, शृंगार तथा विशेष पूजा यही समयलाई केन्द्रमा राखेर गरिन्छ।

यद्यपि पूजा गर्ने समय र विधि स्थान, समुदाय तथा परिवारको परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ। व्रत तथा विशेष पूजा गर्नेहरूले आफ्नो स्थानीय पञ्चाङ्गअनुसार समय निर्धारण गर्ने गर्छन्।

राधा अष्टमीको चर्चित धार्मिक उत्सव ब्रजभूमिको बरसानामा हुने गर्छ। राधा रानीसँग जोडिएको प्रमुख धाम भएकाले यहाँको लाडलीजी मन्दिरमा पर्वको विशेष रौनक देखिन्छ।

राधा अष्टमीका दिन राधा रानीको विशेष शृंगार गरिन्छ। अभिषेक, भोग, आरती तथा भजन कीर्तन आयोजना हुन्छन्। भक्तजनहरू दर्शनका लागि टाढाटाढाबाट बरसाना पुग्ने गर्छन्।

ब्रज क्षेत्रमा राधा अष्टमी मन्दिरको पूजा मात्र नभई स्थानीय संस्कृति, संगीत, भजन र धार्मिक परम्परासँग जोडिएको ठूलो उत्सवका रूपमा मनाइन्छ।

राधा अष्टमीमा फूल, माला, चन्दन, कुमकुम, फलफूल र मिठाई अर्पण गर्ने चलन छ। खीर, मालपुवा, पञ्जिरीलगायतका परिकार कतिपय स्थानमा भोगका रूपमा चढाइन्छन्।

राधा रानीलाई नयाँ लुगा र शृंगारका सामग्री अर्पण गर्ने परम्परा पनि पाइन्छ। राधा कृष्णको संयुक्त पूजा गर्दा कृष्णलाई बाँसुरी, मयूरपङ्खलगायतका सामग्री अर्पण गर्ने चलन पनि विभिन्न परम्परामा रहेको छ।

पूजा र आरती सकिएपछि प्रसाद ग्रहण गरी परिवार तथा आफन्तलाई बाँडिन्छ। कतिपय धार्मिक परम्परामा ब्राह्मण, साधुसन्त तथा आवश्यकतामा रहेका व्यक्तिलाई भोजन गराउने वा अन्न, लुगालगायतका सामग्री दान गर्ने चलन छ।

धार्मिक दृष्टिले दान र सेवाको उद्देश्य पुण्य प्राप्तिसँगै परोपकार र मानवीय सेवाको भावलाई बलियो बनाउनु पनि हो।

राधा अष्टमीको केन्द्रमा राधा र कृष्णको सम्बन्ध छ। तर यसको धार्मिक अर्थ उनीहरूको कथा सम्झनुमा मात्र सीमित छैन।

राधाको चरित्रलाई निस्वार्थ प्रेम, त्याग र समर्पणको प्रतीक मानिन्छ। त्यसैले राधा अष्टमीले प्रेममा स्वार्थभन्दा समर्पण, सम्बन्धमा अहंकारभन्दा सद्भाव र भक्तिमा देखावटीभन्दा आत्मीयतालाई महत्व दिनुपर्ने सन्देश दिने धार्मिक विश्वास छ।

राधाको स्मरणले भक्तलाई प्रेम, करुणा, क्षमा, सेवा र समर्पणको भावतर्फ प्रेरित गर्ने मान्यता छ। त्यसैले राधा अष्टमी पूजा र व्रतको दिन मात्र नभई आफ्नो व्यवहारमा पनि प्रेम र सद्भाव उतार्ने अवसरका रूपमा लिइन्छ।

यस अर्थमा राधा अष्टमी एउटा धार्मिक तिथि मात्र होइन, प्रेमलाई स्वार्थभन्दा माथि राख्ने र भक्तिलाई जीवनको आचरणसँग जोड्ने पर्वका रूपमा स्थापित छ।