काठमाडाैं। प्रतिनिधिसभाको सोमबारको बैठकमा नेकपा एमालेका प्रमुख सचेतक ऐनबहादुर महरले प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको शासनशैलीमाथि प्रश्न उठाउँदै फ्रान्सका राजा लुई चौधौँको उदाहरण प्रस्तुत गरे। 

महरले चौधौँको ‘म नै राज्य हुँ’ भन्ने कथन प्रस्तुत गर्दै बालेन सरकारले गुण्डागर्दी र राज्यआतंक सिर्जना गरिरहेको आरोप लगाए। 

‘सरकारले फेरी पूर्वप्रधानन्यायधिश चोलेन्द्र शमशेर जङ्ग बहादुर राणालाई यही असोज १० गते राती (मध्यराती) घरबाटै पुरै गुण्डागर्दी शैलीमा अथवा अपहरण शैलीमा पक्राउ गर्यो। र, राज्य आतंकको बर्बर नमुना प्रस्तुत गर्यो,’ उनले भने, ‘लुई चौधौँले भन्ने गरेका थिए- म नै राज्य हुँ भनेजसरी आफूलाई नै सिङ्गो राज्यको रुपमा प्रस्तुत गर्दै राज्य र कानुनी शासनको उल्लङ्घन गरिरहेको छ।’ 

उनले बालेन नेतृत्वको सरकारमा शक्ति केन्द्रीकरण, सरकारको कार्यशैली, पछिल्ला भिआइपी पक्राउ प्रकरणहरु र संसद्लाई पर्याप्त महत्व नदिएको भन्दै उनको शासनशैलीलाई लुई चौधौँसँग तुलना गरेका हुन्। महरको यो अभिव्यक्तिले एउटा ऐतिहासिक पात्रलाई वर्तमान नेपालको राजनीतिक बहससँग जोडेको छ। तर लुई चौधौँ को थिए र उनलाई उदाहरण बनाउनुको अर्थ के हुन सक्छ भन्ने बुझ्न उनको शासनशैलीलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ।

को हुन् लुई चौधौँ?

लुई चौधौँ फ्रान्सका राजा थिए। जसले सन् १६४३ देखि १७१५ सम्म करिब ७२ वर्ष शासन गरे। उनी फ्रान्सको इतिहासमा सबैभन्दा लामो समय शासन गर्ने राजा मात्र होइन, निरंकुश राजतन्त्र र केन्द्रीकृत राज्यसत्ताको प्रतीकका रूपमा पनि चिनिन्छन्। उनी चार वर्षको उमेरमै राजा बनेका थिए। सुरुका वर्षमा उनकी आमा एन् अफ अस्ट्रिया र कार्डिनल मजारिनले शासन सञ्चालनमा भूमिका खेले। 

तर मजारिनको मृत्युपछि लुईले शासनको निर्णायक शक्ति आफ्नै हातमा केन्द्रित गर्दै लगे। भर्साइल दरबारलाई उनले आफ्नो शक्ति र राजकीय वैभवको महत्वपूर्ण प्रतीक बनाए। 

लुई चौधौँको चरित्र बुझ्ने मुख्य आधार उनको निरंकुश र केन्द्रीकृत शासनशैली हो। उनी दैवी अधिकारको सिद्धान्तमा आधारित राजतन्त्रका शासक थिए, जहाँ राजाको अधिकारमाथि आधुनिक लोकतान्त्रिक संस्थाजस्तो संवैधानिक नियन्त्रण थिएन। प्रशासन, सेना, अर्थतन्त्र र दरबारको संरचना राजाको वरिपरि केन्द्रित थियो। उनका आर्थिक तथा प्रशासनिक सुधारमा जाँ-बातिस्त कोलबेयरले महत्वपूर्ण भूमिका खेले भने सेनाको संगठन र विस्तारमा पनि उनको शासनले जोड दिएको थियो। 

उनको शासनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष धार्मिक कठोरता थियो। सन् १६८५ मा उनले नान्तको धार्मिक सहिष्णुतासम्बन्धी आदेश खारेज गरेपछि फ्रान्सका प्रोटेस्टेन्टमाथि दमन बढ्यो र ठूलो संख्यामा मानिस देश छाड्न बाध्य भए। यही कारण लुई चौधौँलाई इतिहासमा शक्तिशाली मात्र होइन, धार्मिक असहिष्णुता र कठोर शासनसँग जोडेर पनि हेर्ने गरिन्छ।

महरले बालेनलाई चौधौँसँग किन तुलना गरे?

यहीँबाट ऐन महरले गरेको बालेनसँगको तुलना बुझ्न सकिन्छ। तुलना गर्दा दुवैलाई एउटै ऐतिहासिक श्रेणीमा राख्न भने मिल्दैन। लुई चौधौँ वंशानुगत राजतन्त्रका राजा थिए र उनको शासन निरंकुश राजतन्त्रमा आधारित थियो। शाह भने नेपालको संवैधानिक लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा निर्वाचित प्रतिनिधि र प्रधानमन्त्री हुन्। उनी संविधान, संसद्, न्यायपालिका, निर्वाचन तथा अन्य संवैधानिक संस्थाबाट निर्धारित सीमाभित्र रहेर शासन गर्नुपर्ने अवस्थामा छन्। बालेन प्रधानमन्त्री बन्ने राजनीतिक आधार पनि प्रतिनिधिसभामा प्राप्त बहुमतसँग जोडिएको छ। 

तर महरको तुलना सम्भवतः शासन प्रणाली समान भएको दाबीभन्दा सत्ता सञ्चालनको शैलीबारे राजनीतिक रूपक हो। बालेन सरकारले प्रशासनिक सुधार, सुशासन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण तथा कानुनी सुधारलाई आफ्नो प्राथमिकतामा राखेको दाबी गर्दै आएको छ। अर्कोतर्फ, संसद्मा प्रधानमन्त्रीको प्रत्यक्ष उपस्थिति र सांसदका प्रश्नको जवाफ दिने विषयमा उनको आलोचना पनि हुने गरेको छ। 

लुई चौधौँ र बालेनलाई तुलना गर्दा मुख्य प्रश्न ‘को कस्तो व्यक्ति हो?’ भन्दा पनि ‘सत्तासँग उनीहरूको सम्बन्ध कस्तो छ?’ भन्ने हुन सक्छ। अझ उनीहरुको कार्यशैली हेर्दा यो पेचिलो प्रश्नको उत्तर पाउन सकिन्छ।  सरकार र राज्य संचालनको विधी, सरकारी निर्णय प्रक्रियामा नागरिक सहभागिता, विधिको शासन, सरकारको कार्यशैली जस्ता विषयले यो तुलनालाई सहज बनाउन मद्दत गर्छन्।  

लुई चौधौँका हकमा सत्ता स्वयं राजाको वरिपरि केन्द्रित थियो। बालेनको हकमा भने त्यस्तो शक्ति केन्द्रीकरणको दाबी प्रमाणित गर्न उनको निर्णय, संसद्सँगको व्यवहार र संवैधानिक संस्थासँगको सम्बन्धलाई छुट्टाछुट्टै हेर्नुपर्ने हुन्छ।