यतिबेला भारतीय कांग्रेसकी नेता सोनिया गान्धीले लेखेको ‘बिलङिङ: अ जर्नी अफ लभ’ पुस्तक अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै चर्चाको केन्द्रमा छ। भारतीय राजनीति, इन्दिरा गान्धी र राजीव गान्धीको हत्याका किस्सा, सोनियाको आफ्नै प्रेम जीवन, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा), राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघ (आरएसएस) लगायतका विषयवस्तुमा केन्द्रित यो किताबको प्रशंसा तथा विभिन्न कोणबाट आलोचनासमेत भइरहेका छन्।

कहिलेकाहीँ एउटा व्यक्तिको जीवन बुझ्न उसको सफलताको कथा मात्र पर्याप्त हुँदैन। उसले गुमाएका सम्बन्ध, भोगेका पीडा, गरेका सम्झौता र समयसँगै बदलिएको उसको पहिचान पनि बुझ्नुपर्छ। भारतको राजनीतिमा दशकौँदेखि प्रभावशाली भूमिका निर्वाह गरेकी सोनिया गान्धीको आत्मकथा ‘बिलङिङ: अ जर्नी अफ लभ’ यस्तै जीवनयात्राको दस्तावेज हो। यो केवल गान्धी परिवारको कथा मात्रै नभएर प्रेमका कारण आफ्नो देश छाडेर अर्को समाजमा पुगेकी महिलाको पहिचान, संघर्ष, शोक र राजनीतिक यात्राको संस्मरण पनि हो।

१० नोभेम्बर २०२६ मा सार्वजनिक भएको ५४४ पृष्ठको यो पुस्तकले प्रकाशनसँगै भारतमा राजनीतिक र साहित्यिक बहस जन्माएको छ। विशेषगरी भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसकी पूर्वअध्यक्ष तथा गान्धी परिवारकी प्रमुख सदस्य सोनियाले आफ्नो निजी जीवनका अनुभव सार्वजनिक गर्नु नै पुस्तकप्रतिको आकर्षणको ठूलो कारण बनेको छ।

पुस्तकको सबैभन्दा रोचक पक्ष सोनियाको सुरुवाती जीवन हो। इटालीको सानो सहरमा हुर्किएकी सोनिया मेनोलाई भारतसम्म ल्याउने माध्यम प्रेम बन्यो। सन् १९६५ मा बेलायतको क्याम्ब्रिजमा राजीव गान्धीसँग भएको भेट, त्यसपछि विकसित प्रेम सम्बन्ध र विवाहले उनको जीवनको दिशा नै बदलिदियो।

सन् १९६८ मा भारत आइपुगेकी सोनियाका लागि नयाँ देश, भाषा, संस्कृति र राजनीतिक परिवारमा आफूलाई स्थापित गर्नु सहज थिएन। एउटा सामान्य पारिवारिक परिवेशबाट भारतको सबैभन्दा प्रभावशाली राजनीतिक परिवारमा प्रवेश गर्दाको अनुभव पुस्तकमा विशेष आत्मीयताका साथ आएको छ।

द गार्जियनको समीक्षाले पुस्तकमा सोनियाको इटालीको बाल्यकाल, राजीवसँगको प्रेम र भारतमा सुरुका दिनका प्रसंगलाई विशेष जीवन्त मानेको छ। यसले सार्वजनिक छविभन्दा फरक, व्यक्तिगत रुचि, स्वभाव र सम्झनासहितकी सोनियालाई पाठकसामु प्रस्तुत गर्छ।

पुस्तकको भावनात्मक शक्ति सोनियाले भोगेका पारिवारिक क्षतिमा देखिन्छ। पहिलो सन्तान जन्मिएको केही समयमै गुमाउनुपरेको पीडा, सन् १९८४ मा सासू इन्दिरा गान्धीको हत्या र सन् १९९१ मा पति राजीव गान्धीको हत्याले उनको जीवनमा गहिरो घाउ छाडे।

यी घटनाले उनलाई केवल राजनीतिक परिवारको सदस्यका रूपमा होइन, निरन्तर व्यक्तिगत क्षति बेहोरेकी महिलाका रूपमा पनि बुझ्न मद्दत गर्छन्। अपरेसन ब्लु स्टारपछि आफ्नो घरको एउटा कोठामा ग्रिनेड फेला परेको प्रसंगले तत्कालीन राजनीतिक हिंसाले गान्धी परिवारको निजी जीवनमा समेत कस्तो त्रास सिर्जना गरेको थियो भन्ने देखाउँछ।

यी स्मृतिहरू पुस्तकका सबैभन्दा संवेदनशील र प्रभावशाली अंश हुन्। यहाँ राजनीति पृष्ठभूमिमा रहन्छ र मानवीय पीडा अगाडि आउँछ।

सोनियाले आफ्नो जीवनसँगै भारतका महत्त्वपूर्ण राजनीतिक घटनालाई पनि स्मरण गरेकी छन्। सन् १९७५ को संकटकाल, इन्दिरा गान्धीको शासनशैली, सन् १९८४ को सिखविरोधी हिंसा, बाबरी मस्जिद विध्वंस र समकालीन भारतीय राजनीतिबारे उनका धारणा पुस्तकका महत्त्वपूर्ण विषय हुन्।

विशेषगरी संकटकालबारे उनले इन्दिरा गान्धीको मनोवैज्ञानिक अवस्था, राजनीतिक दबाब र परिवारभित्रको परिस्थितिलाई जोडेर व्याख्या गरेकी छन्। त्यस्तै, सन् १९८४ को सिखविरोधी हिंसालाई उनले दुःखद र लज्जास्पद अध्यायका रूपमा स्वीकार गर्दै हिंसा रोक्न असफल अधिकारी र न्यायमा भएको ढिलाइप्रति प्रश्न उठाएकी छन्। तर राजीव गान्धीमाथि लागेका आरोपको सन्दर्भमा उनको बचाउ पनि पुस्तकमा देखिन्छ।

यही कारण पुस्तकले राजनीतिक विवाद निम्त्याएको छ। भारतीय जनता पार्टीले सोनियामाथि परिवार र कांग्रेसको ऐतिहासिक कमजोरीलाई नरम बनाएर प्रस्तुत गरेको आरोप लगाएको छ। कांग्रेस नेताहरूले भने यसलाई व्यक्तिगत संस्मरणमाथिको राजनीतिक आक्रमण भनेका छन्।

सन् २००४ मा कांग्रेस नेतृत्वको गठबन्धनले चुनाव जितेपछि प्रधानमन्त्री बन्ने अवसर हुँदाहुँदै सोनियाले उक्त पद अस्वीकार गरिन्। उनको सट्टा मनमोहन सिंह प्रधानमन्त्री बने। भारतीय राजनीतिमा लामो समयसम्म चर्चा र बहसको विषय बनेको यो निर्णयलाई सोनियाले आफ्नो दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गरेकी छन्।

उनको राजनीतिक जीवन, कांग्रेस नेतृत्व र विपक्षी दलसँगको सम्बन्ध बुझ्न चाहने पाठकका लागि यी प्रसंग महत्त्वपूर्ण छन्। विशेषगरी पूर्वप्रधानमन्त्री अटल बिहारी वाजपेयीसँगको व्यवहार र वर्तमान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसँगको दूरीबारे उनका संस्मरणले भारतीय राजनीतिक संस्कृतिमा आएको परिवर्तनबारे सोच्न बाध्य बनाउँछन्।

‘बिलङिङ: अ जर्नी अफ लभ’ सोनिया गान्धीको व्यक्तिगत संस्मरण हो, जहाँ उनको जीवनकालमा घटेका घटनाहरू उनको स्मृति, अनुभव र दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत भएका छन्।

द टाइम्सको समीक्षाले पुस्तकमा गान्धी परिवारका सदस्यहरूको भूमिकालाई कतिपय विवादित घटनामा बचाउ गरिएको भन्दै आलोचना गरेको छ। विशेषगरी संकटकालका ज्यादती, सन् १९८४ को हिंसा र बोफोर्स विवादबारे पर्याप्त आत्मालोचना नभएको उसको टिप्पणी छ।

अर्कोतर्फ, इन्डिया टुडेको तथ्य जाँचसम्बन्धी रिपोर्टले पुस्तकमा ५५ वटा तथ्यगत तथा सन्दर्भगत त्रुटि औँल्याएको छ। त्यसैले ऐतिहासिक घटनाबारे पुस्तकमा आएका दाबीलाई अन्य विश्वसनीय स्रोतसँग तुलना गर्नु आवश्यक हुन्छ।