काठमाडाैं। भारतले आफ्नो ‘नेशनल क्वान्टम मिसन’ अन्तर्गत महत्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गर्दै १,००० किलोमिटर लामो क्वान्टम सञ्चार नेटवर्कको सफल परीक्षण गरेको छ। आठ वर्षभित्र २,००० किलोमिटर विस्तार गर्ने लक्ष्य राखिएकोमा, मिसन सुरु भएको दुई वर्ष नपुग्दै आधा लक्ष्य हासिल हुनु उल्लेखनीय प्रगति मानिएको छ। स्वदेशी प्रविधिमा आधारित यो नेटवर्क ‘क्यु-नु ल्याब्स’ नामक स्टार्टअपले विकास गरेको हो।

विज्ञान तथा प्रविधि विभागका सचिव डा. अभय करन्दिकरले यस उपलब्धिलाई ऐतिहासिक प्रगति भन्दै यसले भारतलाई सुरक्षित सञ्चार प्रविधिमा विश्वकै अग्रणी स्थानतर्फ उन्मुख गराएको बताएका छन्। यो प्रविधि विशेष गरी रक्षा, वित्तीय प्रणाली तथा अन्य संवेदनशील पूर्वाधारहरूको सुरक्षाका लागि अत्यन्त प्रभावकारी मानिन्छ। यसको विशेषता भनेको जमिनमुनि र पानीमुनिसमेत काम गर्न सक्ने क्षमता हो।

क्वान्टम सञ्चार प्रविधिमा प्रयोग हुने इन्क्रिप्शन तोड्न अत्यन्त कठिन हुने भएकाले यसले राष्ट्रिय सुरक्षा र डाटा सुरक्षालाई अझ मजबुत बनाउने अपेक्षा गरिएको छ। ‘फ्री–स्पेस’ प्रविधिमा आधारित भएकाले अप्टिकल फाइबर बिछ्याउनु नपर्ने हुँदा यो कम खर्चिलो हुनुका साथै दुर्गम तथा कठिन भूगोलमा समेत सजिलै जडान गर्न सकिन्छ।

यस सफलताबाट उत्साहित सरकारले क्वान्टम मिसन अन्तर्गत स्टार्टअपहरूको सहभागिता पनि विस्तार गरेको छ। अब १७ वटा स्टार्टअपहरूले यस क्षेत्रमा काम गर्नेछन्, जसले क्वान्टम बायो–सेन्सर, फोटोन सेन्सिङ तथा एटोमिक मेमोरी जस्ता अत्याधुनिक प्रविधिहरूको विकास गर्ने लक्ष्य राखेका छन्। सन् २०२३ मा करिब ६,००३ करोड भारुको बजेटसहित सुरु गरिएको यस मिसनले भारतको आर्थिक तथा प्राविधिक विकासमा नयाँ गति दिने अपेक्षा गरिएको छ।