काठमाडौं। दाँते अलिगिएरी सन् १२६५ देखि १३२१ सम्मका मध्यकालका प्रसिद्ध इटालेली कवि, दार्शनिक र राजनीतिज्ञ थिए। उनी फ्लोरेन्समा जन्मिएका थिए र इटालीका राष्ट्रिय कवि मानिन्छन्। उनको जीवनमा बिआत्रिचे नामकी प्रेमिकाको गहिरो प्रभाव रह्यो, जसबाट प्रेरित भएर उनले ‘वीटा नुओवा’ लेखे।

दाँतेले पहिलो पटक ल्याटिनको सट्टा साधारण इटालेली भाषामा साहित्य लेखेर इटालेली भाषालाई साहित्यिक रूपमा स्थापित गरे। राजनीतिक द्वन्द्वका कारण उनी फ्लोरेन्सबाट निर्वासित भए र सन् १३२१ मा रावेन्नामा उनको मृत्यु भयो।

उनको सबैभन्दा प्रसिद्ध कृति ‘डिभाइन कमेडी’ हो। जसमा नरक, शुद्धिकरण र स्वर्गको यात्रा वर्णन गरिएको छ।

दाँतेको अर्को महाकाव्य  ‘इन्फर्नो’ इटालियन साहित्यको अत्यन्त महत्वपूर्ण कृति ‘डिभाइन कमेडी’ को पहिलो भाग हो। यस कृतिलाई धार्मिक दृष्टिकोण वा साहित्यिक कल्पनाको रूपमा मात्र नभई मानव सभ्यताको प्रारम्भिक ब्रह्माण्डीय चेतनाको अभिव्यक्ति मान्ने विद्वानहरूको संख्या पनि बढ्दो छ।

विशेषगरी भू-पौराणिक अध्ययन अर्थात् पुराना मिथक र कथाहरूमा लुकेका प्राकृतिक घटनाहरू खोज्ने अध्ययनका आधारमा यस कृतिलाई नयाँ दृष्टिले व्याख्या गरिएको छ।

यस दृष्टिकोणलाई विस्तार गर्ने प्रमुख विद्वानहरूमध्ये एक हुन् वेस्ट भर्जिनियाको मार्शल विश्वविद्यालयका प्राध्यापक टिमोथी बर्बेरी। उनका अनुसार दाँतेको ‘इन्फर्नो’ मा वर्णन गरिएको संरचना र घटनाहरूले कुनै विशाल आकाशीय वस्तु पृथ्वीमा ठोक्किएको अवस्थाको कल्पनासँग उल्लेखनीय समानता राख्छन्।

लुसिफरको पतन र विनाशकारी प्रभावको प्रतीकात्मक चित्रण

कवितामा लुसिफर अर्थात् शैतानलाई स्वर्गबाट निष्कासित भएपछि पृथ्वीमा खस्ने एक विशाल अस्तित्वको रूपमा चित्रण गरिएको छ। यो पतन केवल धार्मिक कथा मात्र नभई अत्यन्त शक्तिशाली खगोलीय टक्करको प्रतीकात्मक वर्णन भएको बर्बेरीको तर्क छ।

उनका अनुसार दाँतेले यस घटनालाई यस्तो विनाशकारी प्रभावका रूपमा कल्पना गरेका छन्, जसले पृथ्वीको सतह मात्र होइन, यसको आन्तरिक संरचनासमेत बदलिदियो। यही टक्करको परिणामस्वरूप ‘नरक’ को संरचना निर्माण भएको र विस्थापित जमिन माथि उठेर ‘माउन्ट अफ पर्गेटोरी’ बनेको वर्णन पाइन्छ।

यो अवधारणाले आधुनिक विज्ञानमा उल्कापिण्ड वा धूमकेतु पृथ्वीमा ठोक्किँदा हुने भूगर्भीय परिवर्तनसँग रोचक समानता देखाउँछ।

‘इन्फर्नो’ को साहित्यिक संरचना र नरकको यात्रा

सन् १३०८ देखि १३२१ बीच लेखिएको मानिने यो कृतिमा मुख्य पात्र दाँते स्वयंलाई प्राचीन रोमन कवि भर्जिलले मार्गदर्शन गर्छन्। उनीहरू नरकका नौ तहहरू हुँदै यात्रा गर्छन्, जहाँ प्रत्येक तह विभिन्न पाप र नैतिक पतनको प्रतीक हो।

यो यात्रा लिम्बोबाट सुरु हुन्छ, जहाँ आत्माहरू शान्त तर अधूरो अवस्थाको प्रतीकका रूपमा रहन्छन्। त्यसपछि कामवासना, लोभ, हिंसा र विश्वासघात जस्ता पापका तहहरू पार गर्दै उनीहरू गहिरो अन्धकारतर्फ अघि बढ्छन्।

कवितामा क्लियोपेट्रा, अकिलिस, हेलेन अफ ट्रोय, पेरिस, अलेक्जेन्डर द ग्रेट र अटिला द हुन जस्ता ऐतिहासिक तथा पौराणिक पात्रहरूको उल्लेख गरिएको छ, जसले मानव इतिहासमा शक्ति, प्रेम, युद्ध र पतनका विभिन्न रूपहरू प्रतिनिधित्व गर्छन्।

शैतानको केन्द्र र ब्रह्माण्डीय संरचनाको कल्पना

नरकको सबैभन्दा गहिरो भागमा शैतानलाई तीन टाउको भएको विशाल प्राणीका रूपमा चित्रण गरिएको छ। प्रत्येक टाउकोले इतिहासका सबैभन्दा ठूला विश्वासघातीहरू जुलियस सिजरका हत्यारा ब्रुटस र क्यासियस तथा येशूलाई धोका दिने जुडास इस्कारियटलाई सधैं चपाइरहेको हुन्छ।

यो चित्रण केवल धार्मिक प्रतीक मात्र नभई ब्रह्माण्डीय विनाश र अराजकताका गहिरा तहहरूको प्रतिनिधित्व भएको पनि मानिन्छ।

पृथ्वीको केन्द्र हुँदै यात्रा र दक्षिणी गोलार्धको पुनःनिर्माण

कथाको एक महत्वपूर्ण मोडमा दाँते र भर्जिल नरकबाट बाहिर निस्कन पृथ्वीको केन्द्र हुँदै यात्रा गर्छन्। त्यसपछि उनीहरू दक्षिणी गोलार्धमा पुग्छन्, जुन मध्ययुगीन समयमा धेरै हदसम्म अज्ञात र महासागरले ढाकिएको क्षेत्र मानिन्थ्यो।

कथाअनुसार लुसिफरको पृथ्वीमा खसाइले ठूलो भूगर्भीय परिवर्तन ल्यायो। विस्थापित जमिन माथि उठेर ‘माउन्ट अफ पर्गेटोरी’ बनेको र नरकका तहहरू पृथ्वीको भित्री संरचनाको रूपमा स्थापित भएको वर्णन पाइन्छ।

बर्बेरीका अनुसार यो सम्पूर्ण संरचना कुनै विशाल उल्कापिण्ड वा धूमकेतु पृथ्वीमा ठोक्किँदा हुने प्रभावसँग तुलना गर्न सकिन्छ, जसले ग्रहको सतह र भित्री संरचना दुवैलाई पुनःआकार दिन सक्छ।

आधुनिक विज्ञानसँगको सम्भावित सम्बन्ध

आधुनिक भू-विज्ञान र खगोल विज्ञानले पृथ्वीको इतिहासमा धेरै ठूला टक्करहरू भएको प्रमाण प्रस्तुत गरिसकेको छ। उदाहरणका लागि करिब ६६ मिलियन वर्षअघि डाइनोसोरहरूको विनाशसँग सम्बन्धित टक्कर र ४.५ अर्ब वर्षअघि पृथ्वी-चन्द्रमा प्रणाली निर्माण गराउने विशाल टक्कर।

यी घटनाहरूले पृथ्वीको संरचना पूर्ण रूपमा परिवर्तन गर्न सक्ने क्षमता राख्छन्। बर्बेरीको विचार अनुसार दाँतेले यस्तै कुनै घटनाको सांस्कृतिक वा प्रतीकात्मक सम्झना आफ्नो साहित्यमा समेटेका हुन सक्छन्।

मध्ययुगीन सोच र असाधारण कल्पनाशक्ति

दाँतेको समयमा आकाशलाई स्थिर, अपरिवर्तनीय र दिव्य संरचना मानिन्थ्यो। आकाशीय वस्तु पृथ्वीमा खस्न सक्छ भन्ने विचार नै असामान्य र लगभग असम्भव मानिन्थ्यो।

तर ‘इन्फर्नो’ मा प्रस्तुत गरिएको पतन र विनाशको चित्रणले देखाउँछ कि दाँतेले आफ्नो समयभन्दा निकै अगाडि गएर ब्रह्माण्डीय परिवर्तन र गतिशीलताको कल्पना गरेका थिए।

यसले उनलाई केवल धार्मिक कवि मात्र नभई एक गहिरो दार्शनिक र सम्भावित रूपमा प्रारम्भिक वैज्ञानिक सोचका प्रतिनिधि पनि बनाउँछ।

दाँतेको ‘इन्फर्नो’ केवल नरकको धार्मिक चित्रण मात्र नभई यो मानव कल्पनाशक्ति, प्रतीकात्मक सोच र ब्रह्माण्डप्रतिको प्रारम्भिक जिज्ञासाको अद्भुत मिश्रण हो।

आधुनिक भू-पौराणिक अध्ययन र विज्ञानका दृष्टिले हेर्दा यसले खगोलीय टक्कर, पृथ्वीको संरचनात्मक परिवर्तन र मानव चेतनाको विकासबीचको सम्बन्धलाई नयाँ ढंगले बुझ्न मद्दत गर्छ।

यद्यपि यी व्याख्याहरू वैज्ञानिक रूपमा पूर्ण रूपमा प्रमाणित छैनन्, तिनीहरूले साहित्य र विज्ञानबीचको सीमालाई धुमिल बनाइदिन्छन् र मानव सोचको गहिराइलाई अझ विस्तृत रूपमा उजागर गर्छन्।