काठमाडौं। अन्तरिक्ष उद्योगका विज्ञहरूका अनुसार भविष्यमा पृथ्वीको वरिपरि सयौँ हजारदेखि लाखौँसम्म उपग्रहहरू परिक्रमा गर्ने सम्भावना छ।

यो योजनाअनुसार यी उपग्रहहरूले इन्टरनेट सेवा नपुगेका क्षेत्रहरूमा कनेक्टिभिटी उपलब्ध गराउने, कक्षीय कम्प्युटिङ केन्द्रहरूमा डाटा प्रशोधन गर्ने, सौर्य ऊर्जा उत्पादन गर्ने लगायतका काम गर्नेछन्।

तर यो अत्यन्त महत्वाकांक्षी योजनाले वातावरणीय वैज्ञानिकहरूलाई चिन्तित बनाएको छ। अध्ययनहरूले सन् २०२० मा उपग्रहहरूको ठूलो समूह निर्माण हुने युग सुरु भएदेखि उपग्रह प्रक्षेपण र पुनःप्रवेशबाट उत्पन्न हुन सक्ने उच्च वायुमण्डलीय प्रदूषण उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार सावधानीपूर्वक गरिएको अनुमानअनुसार सन् २०३० सम्म विश्वव्यापी अन्तरिक्ष क्षेत्रले वायुमण्डलमा त्यति नै जलवायु परिवर्तन गर्ने रसायन उत्सर्जन गर्न सक्छ।

लन्डन विश्वविद्यालय कलेजकी वातावरण रसायन तथा वायु गुणस्तर विशेषज्ञ प्रोफेसर एलोइज मारेजका अनुसार, यदि अन्तरिक्ष उद्योगको विस्तार यस्तै गतिमा जारी रह्यो भने माथिल्लो वायुमण्डलमा केन्द्रित यो प्रदूषणले भविष्यमा पृथ्वीको जलवायु प्रणाली नै परिवर्तन गर्न सक्ने सम्भावना छ। 

उनले यसलाई ‘छोटो स्तरको, नियमनविहीन भू-इन्जिनियरिङ प्रयोग’ जस्तै भएको बताएकी छन्। जसका परिणाम गम्भीर र अप्रत्याशित हुन सक्छन्। भू-इन्जिनियरिङ भन्नाले पृथ्वीको तापक्रम घटाउन वा जलवायु नियन्त्रण गर्न वातावरणमा जानाजानी परिवर्तन गर्ने सम्भावित प्रविधिहरूलाई जनाइन्छ। 

यसको एउटा चर्चित विधि भनेको स्ट्राटोस्फेरिक एरोसोल इन्जेक्सन हो। जसमा सूर्यको ताप कम गर्न वायुमण्डलको माथिल्लो तहमा प्रकाश परावर्तित गर्ने कणहरू छोडिन्छ। तर वैज्ञानिकहरूका अनुसार यसका परिणामहरू अनिश्चित हुन्छन्। वर्षा प्रणाली, खडेरी र मौसममा अप्रत्याशित परिवर्तन आउन सक्छ।

मारेज र उनको टोलीले उपग्रहसम्बन्धी प्रदूषणको प्रभाव अध्ययन गरिरहेका छन्। उनीहरूको पछिल्लो अनुसन्धान अनुसार सन् २०२९ सम्ममा ठूलो उपग्रह समूहका प्रक्षेपणबाट हुने प्रदूषणले अन्तरिक्ष उद्योगले उत्पन्न गर्ने कुल प्रदूषणको ४० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा ओगट्न सक्छ।

यस्ता उपग्रह समूहहरू मुख्यतः दुर्गम क्षेत्रहरूमा इन्टरनेट सेवा पुर्‍याउन प्रयोग गरिन्छन्। यी प्रणालीहरूमा प्रयोग हुने उपग्रहहरूको आयु सामान्यतया करिब पाँच वर्ष मात्र हुन्छ। त्यसपछि तिनीहरू प्रतिस्थापन गरिन्छन्।  यसले बारम्बार प्रक्षेपण र पुनःप्रवेश आवश्यक बनाउँछ। जसले वायुमण्डलको माथिल्लो तहमा प्रदूषण बढाउँछ।

प्रक्षेपणका क्रममा प्रयोग हुने इन्धनले कालो कार्बन उत्पादन गर्छ। जुन माथिल्लो वायुमण्डलमा वर्षौँसम्म रहन सक्छ। वैज्ञानिकहरूको भनाइ अनुसार यस्तो कार्बनले सतहमा उत्पन्न हुने प्रदूषणभन्दा धेरै गुणा बढी तापीय प्रभाव पार्छ।

त्यस्तै,उपग्रहहरू पुनःवायुमण्डलमा प्रवेश गर्दा एल्युमिनियम अक्साइड जस्ता कणहरू उत्पन्न हुन्छन्।  जसले ओजोन तहलाई क्षति पुर्‍याउन सक्छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले कम्प्युटर मोडेल प्रयोग गरी यी प्रदूषकहरूले पृथ्वीको जलवायु र ओजोन प्रणालीमा पार्ने सम्भावित असरको मूल्यांकन गरिरहेका छन्।

मारेजका अनुसार मोडेलहरूले स्पष्ट रूपमा देखाउँछन् कि प्रदूषणले ओजोन क्षय र जलवायु परिवर्तनमा कस्तो प्रभाव पार्न सक्छ। तर उनले यो पनि बताएकी छन् कि अहिलेका अनुमानहरू सावधानीपूर्वक न्यून छन्। किनकि वास्तविक उपग्रह वृद्धि अपेक्षाभन्दा छिटो भइरहेको छ।

हाल पृथ्वीको वरिपरि करिब १५ हजारभन्दा बढी सक्रिय उपग्रहहरू परिक्रमा गरिरहेका छन्, जुन सन् २०२० को तुलनामा करिब तीन गुणा बढी हो। यसको प्रमुख कारण एउटा ठूलो उपग्रह नेटवर्क हो।  जसमा मात्र १० हजारभन्दा बढी उपग्रह छन्।

अब अमेजनको अर्को उपग्रह प्रणाली र चीनका विभिन्न उपग्रह परियोजनाहरू पनि तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेका छन्। अनुमान अनुसार सन् २०३० सम्म उपग्रहहरूको संख्या १ लाखसम्म पुग्न सक्छ। र भविष्यमा अझ तीव्र वृद्धि हुने सम्भावना छ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार यदि यो विस्तार नियमनविहीन रूपमा जारी रह्यो भने माथिल्लो वायुमण्डलमा जम्मा हुने प्रदूषक कणहरूले दीर्घकालीन रूपमा पृथ्वीको जलवायु प्रणालीमा प्रभाव पार्न सक्छन्।

प्रविधिको विकासले पृथ्वीको वातावरणीय सन्तुलनलाई जोखिममा नपारोस् भनेर वैज्ञानिकहरू अन्तरिक्ष प्रक्षेपण र उपग्रह व्यवस्थापनमा कडा नियमन र थप अनुसन्धान आवश्यक रहेको बताउँछन्।