काठमाडौं। वर्षायाम सुरु भएसँगै नेपालका जंगल, खेतबारी, घाँसे मैदान तथा कुहिएको काठ वरिपरि विभिन्न प्रकारका च्याउ प्राकृतिक रूपमा उम्रिन थाल्छन्।

गाउँघरमा जंगली च्याउ टिपेर खाने परम्परा पुरानै भए पनि यही मौसममा देखिने विषालु च्याउका कारण हरेक वर्ष ठूलो संख्यामा मानिसहरू बिरामी पर्ने, अस्पताल भर्ना हुने र केही अवस्थामा ज्यानसमेत गुमाउने घटना दोहोरिँदै आएका छन्।

स्वास्थ्य क्षेत्रका तथ्यांकअनुसार नेपालमा हरेक वर्ष विषालु च्याउ सेवनका कारण करिब ५० जनासम्मको मृत्यु हुने अनुमान गरिएको छ। स्वाद, परम्परा र आर्थिक कारणले जंगली च्याउ संकलन गर्ने चलन व्यापक भए पनि यसको सही पहिचान नहुनु नै सबैभन्दा ठूलो जोखिमका रूपमा देखिएको छ।

नेपालमा करिब १ हजार ३ सय प्रजातिका च्याउ पाइने अनुमान गरिएको छ। तीमध्ये करिब १ सय प्रजाति विषालु र त्यत्तिकै संख्यामा मात्र खानयोग्य च्याउ रहेको अध्ययनहरूले देखाएका छन्। बाँकी प्रजातिहरूको अवस्था मिश्रित वा अपूर्ण रूपमा वर्गीकृत छन्।

विशेषगरी केही विषालु च्याउमा पाइने टक्सिनले मानव शरीरको कलेजो, मिर्गौला, स्नायु प्रणाली र मुटुमा गम्भीर क्षति पुर्‍याउन सक्छ। एमानिटा र ग्यालेरिना समूहका च्याउलाई अत्यन्त घातक मानिन्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार ‘डेथ क्याप’ (एमानिटा फ्यालोइड्स) संसारकै सबैभन्दा खतरनाक च्याउमध्ये एक हो। यसमा रहेको एमाटोक्सिनले कलेजो र मिर्गौला दुवैलाई नष्ट गर्न सक्छ।

त्यस्तै ‘डिस्ट्रोइङ एन्जेल’ (एमानिटा भाइरोसा) सेतो र आकर्षक देखिने भए पनि अत्यन्त विषालु हुन्छ र खान मिल्ने च्याउसँग सजिलै झुक्किन सकिन्छ।

‘फ्लाइ एगारिक’ (एमानिटा मस्कारिया) रातो टोपी र सेता थोप्ला भएको आकर्षक च्याउ हो, जुन नेपालका उच्च पहाडी वन क्षेत्रमा समेत पाइन्छ। यसले स्नायु प्रणालीमा असर गर्ने विष उत्पादन गर्छ।

यस्तै ‘ग्यालेरिना मार्जिनाटा’ कुहिएको काठ वा ठुटामा उम्रिने सानो खैरो च्याउ हो। जसलाई प्रायः सामान्य च्याउ ठानेर गलत रूपमा सेवन गरिन्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार विषालु च्याउ पहिचान गर्नु सामान्य व्यक्तिका लागि अत्यन्त कठिन कार्य हो। धेरै विषालु च्याउहरू खानयोग्य च्याउसँग झण्डै उस्तै देखिन्छन्।

यद्यपि केही सामान्य संकेतहरूलाई सावधानीका रूपमा हेर्न सकिन्छ। अत्यधिक चम्किलो वा आकर्षक रङ भएको च्याउ, सेतो गिल्स र डाँठको फेदमा थैलीजस्तो संरचना, वा कुहिएको काठ तथा ओसिलो ठाउँमा उम्रिने च्याउहरू जोखिमपूर्ण हुन सक्छन्। तर यी संकेत मात्र पर्याप्त नभएकाले परीक्षणबिना च्याउ सेवन नगर्न विशेषज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन्।

‘कीराले खाएको च्याउ सुरक्षित हुन्छ’, ‘चाँदी कालो भए विषालु हुन्छ’, ‘प्याजसँग पकाउँदा विष छुट्टिन्छ’ वा ‘अमिलोले विष नष्ट गर्छ’ जस्ता परम्परागत विश्वासहरू वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित नभएको स्वास्थ्यकर्मीहरू बताउँछन्।

वास्तवमा विषालु च्याउलाई कीराले पनि खान सक्ने भएकाले यस्ता घरेलु धारणा अत्यन्त जोखिमपूर्ण मानिन्छन्।

विशेषज्ञहरूले पूर्ण रूपमा चिनिएको र परीक्षण गरिएको च्याउ मात्र सेवन गर्न सुझाव दिएका छन्। अपरिचित च्याउ संकलन वा सेवन नगर्नु नै सबैभन्दा सुरक्षित उपाय मानिन्छ।

बालबालिका, गर्भवती महिला तथा वृद्धवृद्धामा विषको असर छिटो र गम्भीर हुने भएकाले उनीहरूलाई जंगली च्याउबाट टाढा राख्नुपर्ने बताइन्छ। साथै एउटै भाँडोमा विभिन्न च्याउ मिसाएर नराख्न पनि सुझाव दिइएको छ।

विषालु च्याउ सेवन गरेपछि वान्ता हुने, पेट दुख्ने, पखाला लाग्ने, चक्कर लाग्ने, अत्यधिक कमजोरी हुने, दृष्टि धमिलो हुने, कालो पिसाब आउने र बेहोस हुने जस्ता लक्षण देखिन सक्छन्।

केही अवस्थामा प्रारम्भिक लक्षण हराएजस्तो देखिए पनि भित्री रूपमा कलेजो र मिर्गौलामा गम्भीर क्षति भइरहने भएकाले तत्काल उपचार आवश्यक हुन्छ।

विशेषज्ञहरूले विषालु च्याउ सेवनको शंका लाग्नेबित्तिकै तुरुन्त नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा लैजानुपर्ने सुझाव दिएका छन्। समयमै उपचार पाए ज्यान बचाउन सकिने सम्भावना हुन्छ।

बाँकी च्याउ वा नमूना सुरक्षित राख्न सके चिकित्सकलाई पहिचानमा सहयोग पुग्छ। तर घरेलु उपचार, झारफुक वा अनियन्त्रित औषधि प्रयोग नगर्न कडा चेतावनी दिइएको छ।

वर्षायाममा च्याउबाट हुने जोखिम कम गर्न गाउँघर, विद्यालय र समुदायस्तरमा जनचेतनामूलक कार्यक्रम आवश्यक देखिन्छ। पोस्टर, सामाजिक सञ्जाल र स्वास्थ्य संस्थामार्फत जानकारी फैलाउन सके धेरैको जीवन जोगाउन सकिने विशेषज्ञहरूको भनाइ छ।

अन्ततः ‘नचिनेको च्याउ नछुने र नखाने’ भन्ने सामान्य तर अत्यन्त महत्वपूर्ण सन्देशलाई व्यवहारमा लागू गर्न सके विषालु च्याउका कारण हुने मृत्यु र गम्भीर स्वास्थ्य समस्या उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिने विश्वास गरिएको छ।