काठमाडौं। मानव सभ्यताको इतिहास आविष्कार र नवीन सोचको निरन्तरताले बनेको छ । आगोको प्रयोगदेखि लिएर पहियाको आविष्कार, मुद्रण यन्त्रदेखि लिएर डिजिटल कम्प्युटिङसम्म-हरेक चरणले मानव जीवनको संरचना, सोच र सम्भावनालाई पुनःपरिभाषित गर्दै आएको छ।

यही लामो ऐतिहासिक यात्राको पछिल्लो र सबैभन्दा प्रभावशाली अध्यायका रूपमा आज कृत्रिम बौद्धिकता (एआई-आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स) उदाउँदैछ।

एआई मानव बुद्धिको विस्तार, प्रतिस्पर्धी शक्ति र सम्भावित विकल्पका रुपमा व्याख्या गरिन्छ। यही कारणले यसको भविष्यलाई लिएर विभिन्न दार्शनिक, वैज्ञानिक र प्राविधिक बहसहरू तीव्र बनेका छन्। ती बहसहरू मध्ये सबैभन्दा चर्चित र विवादित अवधारणा हो। आई.जे. गुड द्वारा प्रस्तुत ‘इंटेलिजेन्स एक्सप्लोजन’ अर्थात् बौद्धिक विस्फोटको सिद्धान्त,जसले प्रविधिलाई मानव इतिहासको ‘अन्तिम आविष्कार’ बनाउन सक्ने सम्भावना देखाउँछ।

तर यही अवधारणा आज गम्भीर प्रश्नहरूको घेरामा छ। के मेसिनले वास्तवमै मानव बुद्धिलाई पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्न सक्छ? के प्रविधि आफैं आत्म-सुधार गर्दै अनन्त रूपमा अघि बढ्न सक्छ? वा यो मात्र सैद्धान्तिक,भ्रामक कल्पना मात्र हो,जुन वास्तविक संसारका सीमाहरूले कैद गरेर सन्तुलनमा राख्छन्?

आजको एआई विकास,यसको उपलब्धि, सीमा र व्यवहारिक प्रयोगलाई विश्लेषण गर्दा स्पष्ट हुन्छ कि ‘अन्तिम आविष्कार’ भन्ने धारणा जति आकर्षक छ।  त्यति नै जटिल र विवादास्पद पनि छ। यही सन्दर्भमा यो लेखले एआईको सैद्धान्तिक आधार, व्यवहारिक सीमा, ऐतिहासिक उदाहरण र मानव भूमिकासँगको सम्बन्धलाई विश्लेषण गर्दै यस अवधारणाको वास्तविक अर्थ र सम्भावनालाई उजागर गर्ने प्रयास गर्दछ। 

सन् १९६० को दशकमा गणितज्ञ आई.जे. गुड (आई.जे. गुड) ले अघि सारेको ‘इंटेलिजेन्स एक्सप्लोजन’ अर्थात् बौद्धिक विस्फोटको अवधारणा आज  एआई –आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स सम्बन्धी सबैभन्दा प्रभावशाली तर विवादित सिद्धान्तमध्ये एक बनेको छ। उनको मूल तर्क सरल तर दूरगामी थियो, उनले भनेका छन्, ‘यदि कुनै यन्त्र मानिसभन्दा बढी बुद्धिमान बन्न सक्यो भने, त्यसले आफैं अझ उन्नत यन्त्र डिजाइन गर्न सक्छ, र यो चक्र निरन्तर तीव्र हुँदै जाँदा मानव बुद्धिमत्तालाई धेरै पछाडि छोड्न सक्छ।’ यही सम्भावनालाई पछि ‘फाइनल इनभेन्सन’ अर्थात् मानव जातिको अन्तिम आविष्कार भन्ने रूपमा पनि व्याख्या गरियो।

तर आधुनिक विज्ञान, प्रविधि र व्यवहारिक प्रणालीहरूले यो दाबीलाई न त पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्छन्। 

आई.जे. गुडको सिद्धान्तको आधार ‘रिकर्सिभ सेल्फ-इम्प्रुभिङ सिस्टम’ अर्थात् स्वयं सुधार गर्न सक्ने बुद्धिमत्ता प्रणाली हो। सैद्धान्तिक रूपमा यस्तो प्रणालीले प्रत्येक सुधारपछि आफ्नो क्षमता अझ बढाउँछ र पुनः अर्को सुधार गर्न अझ सक्षम बन्छ।

यसलाई गणितीय भाषामा एक्सपोनेन्सियल ग्रोथ (घातीय वृद्धि) को रूपमा बुझिन्छ। जसले अन्ततः सिङ्गुलारिटी (सिंगुलारिटी) भन्ने बिन्दुमा पुग्ने अनुमान गर्छ। जहाँ प्रविधिको विकास यति तीव्र हुन्छ कि मानवले त्यसलाई न नियन्त्रण गर्न सक्छ। तर यो अवधारणा अझै सैद्धान्तिक संरचना मात्र हो। व्यवहारिक प्रमाणित प्रणाली होइन।

वर्तमान एआई विकासलाई हेर्दा स्पष्ट हुन्छ कि हामी अझै ‘न्यारो एआई’ को चरणमै छौं। ओपनएआई वा गुगल डीपमाइन्ड जस्ता संस्थाले विकास गरेका प्रणालीहरू अत्यन्त शक्तिशाली छन्। तर ती विशिष्ट कार्यमा मात्र उत्कृष्ट हुन्छन्। यी प्रणालीहरू भाषा, छवि, रणनीति वा डेटा विश्लेषणमा उच्च प्रदर्शन गर्न सक्छन्।

तर तिनीहरूमा मानवजस्तो सामान्य चेतना,आत्मबोध, वा बहु-सन्दर्भीय निर्णय क्षमता छैन। यही सीमाले ‘अन्तिम आविष्कार’ अवधारणालाई तत्काल व्यवहारिक बनिनबाट रोक्छ।

यस सन्दर्भमा सन् २०१६ को अल्फागो र विश्वप्रसिद्ध गो खेलाडी ली सेडोलबीचको खेल एक महत्वपूर्ण उदाहरण हो। अल्फागोले मानव च्याम्पियनलाई पराजित गरेर प्रविधिको क्षमतामा नयाँ मापदण्ड स्थापित गर्‍यो।

तर पछि विश्लेषणले देखायो कि यसको सफलता अत्यन्त विशिष्ट डोमेनमा सीमित थियो। र सामान्य परिस्थितिमा यो मानवजस्तो लचिलो निर्णय क्षमता देखाउन सक्दैन। त्यसैले ‘मेसिनले मानवलाई जित्यो’ भन्ने निष्कर्ष आंशिक मात्र हो।  पूर्ण सत्य होइन।

आई.जे. गुडको ‘अन्तिम आविष्कार’ सिद्धान्तमाथि अर्को ठूलो चुनौती भौतिक र प्रणालीगत सीमाहरू हुन्। इतिहासले देखाएको छ कि अत्यन्त जटिल प्रविधि पनि साना त्रुटिका कारण असफल हुन सक्छ। सन् १९८६ को च्यालेन्जर अन्तरिक्ष यान दुर्घटना यसको स्पष्ट उदाहरण हो, जहाँ ‘ओ-रिङ’ जस्तो सानो यान्त्रिक कमजोरीले सम्पूर्ण मिसन असफल बनायो। 

यसले के देखाउँछ भने प्रविधिको सफलता केवल बुद्धिमत्ता वा डिजाइनमा निर्भर हुँदैन, बरु भौतिक वातावरण, गुणस्तर नियन्त्रण, र प्रणालीगत जोखिम व्यवस्थापनमा पनि निर्भर हुन्छ। एआई प्रणालीहरू पनि यस्तै सीमाबाट मुक्त छैनन्। डाटा, हार्डवेयर, ऊर्जा, सुरक्षा र अनिश्चित वास्तविक संसारका कारण तिनीहरू पूर्ण रूपमा स्वायत्त बन्न कठिन छ।

त्यसैगरी, ज्ञानको प्रकृति पनि ‘अन्तिम आविष्कार’ अवधारणासँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छ। अर्थशास्त्री फ्रेडरिक हायेक (फ्रेडरिक हायेक) ले ‘ट्याकिट नलेज’ अर्थात् अघोषित ज्ञानको अवधारणा अघि सारेका थिए।

उनका अनुसार समाजमा धेरै महत्वपूर्ण ज्ञान यस्तो हुन्छ जुन लेख्न, कोडिफाई गर्न वा औपचारिक रूपमा मेसिनमा रूपान्तरण गर्न सकिँदैन।

चिकित्सकको अनुभव, इन्जिनियरको व्यवहारिक निर्णय, वा सामाजिक परिस्थितिको सूक्ष्म बुझाइ यस्ता ज्ञानका उदाहरण हुन्। यदि ज्ञान पूर्ण रूपमा कोडिफाई गर्न नसकिने हो भने, एआईले मानव बुद्धिलाई पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्न सक्ने दाबी कमजोर हुन्छ।

अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको एआईको वास्तविक संसारसँगको सम्बन्ध हो। आज एआईले अनुसन्धानको प्रारम्भिक चरणजस्तै डेटा विश्लेषण, औषधि अणु पहिचान, वा मोडलिङमा ठूलो गति दिएको छ। तर त्यसपछि आउने चरणहरू जस्तै क्लिनिकल ट्रायल, उत्पादन प्रक्रिया, कानुनी अनुमति,र सामाजिक स्वीकार्यता पूर्ण रूपमा मानव-संचालित छन्। 

अन्तत: महत्वपूर्ण विश्लेषणात्मक निष्कर्ष के हो भने,एआईको शक्ति केवल यसको एल्गोरिदममा मात्र छैन। मानव इनपुट र सन्दर्भमा निर्भर हुन्छ । एआईले डेटा प्रशोधन गर्न सक्छ। तर डेटा चयन, उद्देश्य निर्धारण, व्याख्या र अन्तिम निर्णय अझै मानवकै हातमा रहन्छ।

यही कारणले एआईलाई पूर्ण स्वतन्त्र बुद्धिमत्ताको रुपमा व्याख्या गर्न मिल्दैन। बरु यसलाई ‘अग्मेन्टेड इन्टेलिजेन्स’ अर्थात् मानव बुद्धिको विस्तारको रूपमा  बुझ्न सकिन्छ। 

अन्ततः, भविष्यलाई ‘मानव वा एआई’ को द्वन्द्वको रूपमा नहेरी ‘मानव र एआई’ को सहविकासको रूपमा बुझ्नु बढी यथार्थपरक हुन्छ । यही सहविकासले प्रविधिमा आविष्कारको श्रृंखला जारी रहनेछ।