काठमाडौं। हरेक वर्ष अगस्ट महिनाको अन्तिम बुधबार स्पेनको भ्यालेन्सिया प्रदेशस्थित सानो शहर बुञोल रातारात रातो रंगले ढाकिन्छ। सडक, घर, पसल, मानिसका कपडा र अनुहार–सबैतिर पाकेका टमाटर मात्र देखिन्छन्। हजारौं मानिस एकअर्कामाथि टमाटर फ्याँक्दै रमाइरहेका हुन्छन्।

यो कुनै विरोध प्रदर्शन वा झगडा होइन, बरु विश्वप्रसिद्ध सांस्कृतिक उत्सव ला टोमाटिना हो, यसलाई संसारकै सबैभन्दा ठूलो ‘टमाटर युद्ध’ भनेर चिनिन्छ।

आज लाखौं मानिसले सामाजिक सञ्जाल र टेलिभिजनमार्फत यो दृश्य देखिरहेका हुन्छन्। हजारौं विदेशी पर्यटक स्पेन पुगेर यो अनौठो अनुभव लिन चाहन्छन्। तर एउटा सामान्य युवाबीचको विवादबाट सुरु भएको यो उत्सव कसरी विश्वकै चर्चित पर्व बनेको हो। यसको इतिहास, नियम, आर्थिक महत्व र विवादबारे अत्यन्त रोचक तथ्यहरू छन्।

ला टोमाटिनाको सुरुआत सन् १९४५ मा भएको मानिन्छ। त्यस वर्ष बुञोल शहरमा धार्मिक तथा सांस्कृतिक जुलुस चलिरहेको थियो। जुलुसका क्रममा केही युवाबीच सामान्य विवाद भयो। झगडाका क्रममा उनीहरूले नजिकै रहेको तरकारी पसलबाट टमाटर उठाएर एकअर्कामाथि हान्न थाले। घटना छोटो समयमै सकियो। तर त्यसले स्थानीय युवामाझ नयाँ मनोरञ्जनको रूप लियो। अर्को वर्ष उनीहरू आफैं टमाटर बोकेर आए र फेरि त्यही गतिविधि दोहोर्याए। यसरी सुरु भएको परम्परा विस्तारै बुञोलको वार्षिक पर्व बन्यो।

सुरुआती वर्षहरूमा स्पेनी प्रशासनले यसलाई अव्यवस्थित गतिविधि भन्दै रोक्ने प्रयास गर्‍यो। विशेष गरी सन् १९५० को दशकमा प्रहरी परिचालन गरी टमाटर युद्ध रोक्न खोजियो। तर स्थानीय बासिन्दाले यसको विरोध गरे। सन् १९५७ मा नागरिकहरूले ‘टमाटरको अन्त्येष्टि’ गर्दै सांकेतिक प्रदर्शन गरे। उनीहरूले बाकसभित्र ठूलो टमाटर राखेर शोकयात्रा निकाले। यस घटनाले राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमको ध्यान तान्यो। अन्ततः सरकारले प्रतिबन्ध हटायो र ला टोमाटिनालाई आधिकारिक रूपमा स्थानीय सांस्कृतिक उत्सवको मान्यता दियो। त्यसपछि यो निरन्तर आयोजना हुँदै आएको छ।

अमेरिका, बेलायत, जापान, अष्ट्रेलिया, दक्षिण कोरिया, भारतलगायत दर्जनौं देशका पर्यटक विशेष रूपमा यो उत्सवमा सहभागी हुन स्पेन पुग्छन्। उत्सवका क्रममा होटलहरू महिनौँअघि नै बुक हुन्छन्। रेस्टुरेन्ट, यातायात, स्थानीय पसल र पर्यटन व्यवसायले उल्लेखनीय आम्दानी गर्छन्।

पहिले स्थानीय किसानबाट उपलब्ध टमाटर प्रयोग गरिन्थ्यो। अहिले भने उत्सवका लागि विशेष रूपमा कम गुणस्तरका, खान योग्य तर बजारमा कम बिक्री हुने पाकेका टमाटर ल्याइन्छ। सामान्यतया करिब १२० देखि १५० टन टमाटर प्रयोग हुने गरेको छ। सहभागीको संख्या र व्यवस्थापनका आधारमा मात्रा केही फरक पर्न सक्छ। यी टमाटर मानिसले खानका लागि नभई उत्सवका लागि मात्र प्रयोग गरिन्छ।

उत्सवको दिन बिहानै हजारौं सहभागी बुञोलको मुख्य सडकमा भेला हुन्छन्। पहिलो चरणमा एउटा विशेष खेल आयोजना गरिन्छ, जसलाई ‘पालो जाबोन’ भनिन्छ। साबुन लगाइएको अग्लो काठको खम्बाको टुप्पोमा झुण्ड्याइएको मासुको टुक्रा झार्न सफल भएपछि मुख्य कार्यक्रम सुरु हुने संकेत दिइन्छ। त्यसपछि टमाटर बोकेका ट्रक शहरमा प्रवेश गर्छन्। एक पटक सायरन बजेपछि सहभागीहरूले एकअर्कामाथि टमाटर प्रहार गर्न सुरु गर्छन्। करिब एक घण्टासम्म लगातार टमाटर फ्याँक्ने क्रम चल्छ। अर्को सायरन बजेपछि सबै गतिविधि तुरुन्त रोक्नुपर्छ।

सहभागी बढ्दै गएपछि दुर्घटना रोक्न प्रशासनले केही अनिवार्य नियम लागू गरेको छ। सबैभन्दा महत्वपूर्ण नियम भनेको टमाटर फाल्नुअघि त्यसलाई हातले थिचेर नरम बनाउनुपर्ने हो। यसले चोट लाग्ने सम्भावना घटाउँछ। साथै, बोतल, ढुंगा वा अन्य कडा वस्तु प्रयोग गर्न पाइँदैन। अरूको कपडा जबरजस्ती च्यात्न वा हिंसात्मक व्यवहार गर्न निषेध गरिएको छ। उत्सव समाप्त भएपछि तुरुन्त टमाटर फाल्न बन्द गर्नुपर्छ। यी नियमका कारण ठूलो भिडमा पनि दुर्घटना न्यून हुने गरेको छ।

एक समय ला टोमाटिनामा सहभागीको संख्या अत्यधिक बढ्यो। सानो शहरमा एकै दिन ४० हजारभन्दा बढी मानिस पुग्न थालेपछि सुरक्षा चुनौती बढ्यो। त्यसपछि स्थानीय प्रशासनले टिकट प्रणाली लागू गर्‍यो। अहिले सीमित संख्यामा मात्र सहभागीलाई प्रवेश दिइन्छ। यसले भीड नियन्त्रण, सुरक्षा र व्यवस्थापन सहज बनाएको छ।

टमाटर युद्ध सकिएपछि शहरका सडक राताम्मे देखिन्छन्। तर सफाइ कार्य अत्यन्त व्यवस्थित हुन्छ। दमकलका गाडीले सडकमा उच्च चापको पानी छर्किन्छन्। स्थानीय बासिन्दा पनि सफाइमा सहभागी हुन्छन्। टमाटरमा रहेको प्राकृतिक अम्लका कारण ढुंगाका सडकहरू झन् चम्किने गरेको स्थानीयहरू बताउँछन्। केही घण्टामै शहर फेरि सामान्य अवस्थामा फर्किन्छ।

ला टोमाटिना बुञोलको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार बनेको छ। होटल, होमस्टे, रेस्टुरेन्ट, यातायात, स्मरणिका पसल, स्थानीय कृषि उत्पादन र पर्यटन सेवाले उल्लेखनीय आम्दानी गर्छन्। स्थानीय प्रशासनका अनुसार उत्सवका कारण हजारौं अस्थायी रोजगारी सिर्जना हुने गर्छ। विश्वभरका सञ्चारमाध्यमले निःशुल्क प्रचार गरेकाले स्पेनको पर्यटन प्रवर्द्धनमा पनि यसको ठूलो भूमिका छ।

उत्सव लोकप्रिय भए पनि आलोचनाबाट मुक्त छैन। खाद्यान्न संकट रहेको विश्वमा सयौं टन टमाटर फाल्नु उचित होइन भन्ने तर्क उठ्ने गरेको छ। यद्यपि आयोजकहरूले प्रयोग हुने टमाटर बजारमा बिक्रीयोग्य उच्च गुणस्तरका नभई कम मूल्यका तथा विशेष रूपमा उत्सवका लागि छुट्याइएका हुने बताएका छन्। कतिपय पशु तथा वातावरण संरक्षणकर्मीले पनि खाद्यान्नको सदुपयोग हुनुपर्ने तर्क राख्दै आएका छन्।

इटालीमा सुन्तला युद्ध, भारतका केही स्थानमा रंगको होली तथा विभिन्न देशमा फलफूलसँग सम्बन्धित उत्सव आयोजना हुन्छन्। तर केवल टमाटर प्रयोग गरी व्यवस्थित रूपमा हजारौं मानिसले एकसाथ भाग लिने उत्सव भने ला टोमाटिना नै विश्वप्रसिद्ध बनेको छ। यसले स्पेनको सांस्कृतिक पहिचानलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अझ बलियो बनाएको छ।

स्पेन भनेको केवल फुटबल, फ्लामेन्को नृत्य वा समुद्री किनारा मात्र होइन। ला टोमाटिनाले पनि स्पेनलाई विश्व पर्यटनको नक्सामा विशेष स्थान दिलाएको छ। प्रत्येक वर्ष सामाजिक सञ्जालमा लाखौं तस्बिर र भिडियो भाइरल हुन्छन्। यही कारण धेरै युवाले आफ्नो ‘बकेट लिस्ट’ मा ला टोमाटिनालाई समावेश गर्ने गरेका छन्।

करिब आठ दशकअघि सामान्य झगडाबाट सुरु भएको ला टोमाटिना आज विश्वकै चर्चित सांस्कृतिक उत्सवमध्ये एक बनेको छ।

यसले एउटा सानो शहर बुञोललाई अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिलाएको मात्र होइन, स्पेनको पर्यटन, स्थानीय अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक छविलाई पनि सुदृढ बनाएको छ।