काठमाडौं। असारको अन्त्यसँगै आकाशमा बादल बाक्लिन थाल्छ। वर्षाका थोपा धर्तीमा झर्नासाथ केही दिनमै पहाड, वनजंगल, खेतबारी र पाखापखेरा हरियालीले ढाकिन्छन्। गर्मीले तातेको माटो चिसिन्छ, खोला-नाला भरिन्छन् र वातावरणमा नयाँपन छाउँछ। यही परिवर्तनसँगै श्रावण महिनाको आगमन हुन्छ।

साउन (सावन) अथवा श्रावण महिना हिन्दू धर्मावलम्बीका लागि धार्मिक आस्था, प्रकृतिको पुनर्जीवन र आध्यात्मिक साधनाको विशेष समय मानिन्छ। धार्मिक दृष्टिले यो महिना भगवान् शिवको आराधना, व्रत, पूजा र आत्मशुद्धिको अवसरका रूपमा लिइन्छ।

शाब्दिक रूपमा ‘सावन’ले वर्षा, हरियाली र प्रकृतिको जीवन्ततालाई जनाउँछ भने ‘श्रावण’ शब्द संस्कृतको ‘श्रवण’ अर्थात् सुन्नु भन्ने शब्दबाट आएको मानिन्छ। त्यसैले आध्यात्मिक अर्थमा यो महिना ईश्वरीय ज्ञान सुन्ने, मनन गर्ने र जीवनमा उतार्ने अवसरका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ।

सूर्य मिथुन राशिबाट कर्कट राशिमा प्रवेश गर्ने दिनलाई साउने संक्रान्ति मानिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार श्रावण १ गतेदेखि सूर्यको दक्षिणायन यात्रा सुरु हुन्छ। हिन्दू धर्ममा १ माघदेखि सुरु हुने उत्तरायण र १ साउनदेखि सुरु हुने दक्षिणायन दुवैलाई विशेष धार्मिक महत्वका रूपमा लिइन्छ।

प्राकृतिक दृष्टिले हेर्दा साउन महिनाले वर्षायामलाई पूर्णता दिन्छ। निरन्तर वर्षाले वनस्पति हराभरा हुन्छन्, नदी-नाला भरिन्छन्, वातावरण स्वच्छ बन्छ र कृषि कार्यले गति लिन्छ। वर्षाले धुलो र प्रदूषण घटाउने भएकाले वातावरण पनि ताजगीले भरिएको अनुभव हुन्छ।

साउने संक्रान्तिसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण परम्परा ‘लुतो फाल्ने’ हो। असारभर धान रोपाइँमा व्यस्त रहने किसान तथा सर्वसाधारणले हिलो र फोहोरका कारण लाग्न सक्ने छालासम्बन्धी रोगबाट बच्ने विश्वासका साथ यो परम्परा निभाउने गर्छन्।

परम्पराअनुसार कागभलायो, कुकरडाइनो, लुतेझार, पानीअमला, कागती, अम्बा, नासपातीलगायत औषधीय गुण भएका वनस्पति प्रयोग गरी कण्डारक नामक राक्षसको प्रतीकात्मक पूजा गरिन्छ। त्यसपछि अगुल्टो बाहिर फाल्दै रोग, व्याधि र अशुभ शक्तिलाई घरबाट बाहिर पठाइएको विश्वास गरिन्छ।

कतिपय स्थानमा लुतो फाल्ने क्रममा नाङ्लो ठटाउने, शंख फुक्ने, घण्टी बजाउने तथा केही समयका लागि घरका ढोका बन्द गर्ने चलन पनि आजसम्म जीवित छ। धार्मिक विश्वाससँगै यी परम्परालाई वर्षायाममा स्वास्थ्य र सरसफाइप्रतिको जनचेतनासँग पनि जोडेर हेरिन्छ।

श्रावण महिनासँग भगवान् शिवको विशेष सम्बन्ध रहेको धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख पाइन्छ। पौराणिक कथाअनुसार समुद्र मन्थनका क्रममा निस्किएको ‘हलाहल’ विष भगवान् शिवले ग्रहण गरेपछि उहाँको शरीरमा उत्पन्न भएको ताप शान्त पार्न देवताहरूले जल अर्पण गरेका थिए। यही विश्वासका आधारमा श्रावण महिनाभर शिवलिङ्गमा जल, बेलपत्र, दूध, धतुरोलगायत सामग्री चढाउने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ।

अर्को धार्मिक विश्वासअनुसार माता पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरेको समय पनि श्रावण महिनासँग जोडिन्छ। त्यसैले अविवाहित युवतीहरूले योग्य जीवनसाथीको कामना गर्दै तथा विवाहित महिलाहरूले परिवारको सुख, समृद्धि र दीर्घ दाम्पत्य जीवनको कामना गर्दै श्रावणका सोमबार व्रत बस्ने चलन छ।

साउन महिनाभर काठमाडौंस्थित पशुपतिनाथ मन्दिरसहित देशभरका शिवालयमा दर्शन, जलाभिषेक र पूजा–आराधनाका लागि भक्तजनको उल्लेख्य भीड लाग्ने गर्छ। विशेषगरी सोमबारलाई भगवान् शिवको प्रिय बार मानिने भएकाले साउनका सोमबार भक्तजनको चहलपहल अझ बढ्छ। यस वर्ष साउन महिनामा चारवटा सोमबार परेकाले ती दिन शिवालयहरूमा विशेष पूजा, रुद्राभिषेक तथा जल चढाउने कार्यक्रम भव्य रूपमा हुने गरेको छ।

यस महिनामा महिलाहरू हरिया चुरा, हरिया पोते, हरिया वस्त्र तथा मेहन्दी लगाएर साउनको स्वागत गर्ने परम्परा पनि छ। हरियो रङलाई हरियाली, समृद्धि, नवजीवन र सौभाग्यको प्रतीक मानिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा यो परम्परा धार्मिक सीमाभन्दा बाहिर गएर सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा पनि विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ।

श्रावण महिनामा नाग पञ्चमी, जनै पूर्णिमा, रक्षा बन्धन र ऋषितर्पणीजस्ता महत्वपूर्ण पर्व पनि पर्छन्। नाग पञ्चमीमा नागको पूजा गरी प्रकृति र जीवजन्तुप्रतिको सम्मान व्यक्त गरिन्छ भने जनै पूर्णिमामा वैदिक परम्पराअनुसार जनै फेर्ने, ऋषिहरूको स्मरण गर्ने र रक्षा सूत्र बाँध्ने चलन छ।

आध्यात्मिक दृष्टिले श्रावण महिना बाहिरी प्रकृतिको हरियालीसँगै मानिसको अन्तरमनलाई पनि हराभरा बनाउने अवसरका रूपमा लिइन्छ। काम, क्रोध, लोभ, मोह, अहंकार, ईर्ष्या र द्वेषजस्ता नकारात्मक प्रवृत्तिलाई त्यागेर शान्ति, संयम, करुणा, सहिष्णुता र सदाचारको अभ्यास गर्नुपर्ने सन्देश यस महिनाले दिन्छ।

यसरी साउने संक्रान्ति केवल पात्रो फेरिने दिन मात्र नभई प्रकृतिको पुनर्जीवन, स्वास्थ्य सचेतना, धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र आत्मशुद्धिको सन्देश बोकेको नेपाली समाजको एक महत्वपूर्ण पर्वका रूपमा स्थापित भएको छ।