काठमाडौं । नेपाली कांग्रेस यतिबेला आफ्नो राजनीतिक इतिहासकै संवेदनशील मोडमा उभिएको छ।

लोकतान्त्रिक आन्दोलनको नेतृत्व गर्दै आएको, संविधान निर्माणदेखि व्यवस्थागत परिवर्तनसम्म निर्णायक भूमिका खेलेको यो पार्टी अहिले बाह्य चुनौतीभन्दा बढी आन्तरिक ध्रुवीकरणसँग जुधिरहेको छ।

नेतृत्वको प्रतिस्पर्धा, संगठनात्मक खिचातानी र वैचारिक मतभेद स्वाभाविक राजनीतिक प्रक्रिया हुन्। तर ती मतभेद संस्थागत बहसभन्दा गुटीय शक्ति प्रदर्शनमा सीमित हुँदा त्यसको असर केवल पार्टीभित्र मात्र होइन, समग्र राष्ट्रिय राजनीतिमै पर्न थालेको छ।

पछिल्ला महिनाहरूमा कांग्रेसभित्र नेतृत्व परिवर्तन, महाधिवेशनको समय, सक्रिय सदस्यता वितरण, संगठन पुनर्संरचना र भावी रणनीतिलाई लिएर बहस तीव्र बनेको छ। यी विषय लोकतान्त्रिक दलभित्र छलफलका सामान्य एजेन्डा हुन्। तर जब यिनै मुद्दा एकअर्कालाई कमजोर बनाउने माध्यम बन्न थाल्छन्, त्यसले संगठनलाई बलियो होइन, झन् कमजोर बनाउने खतरा बढाउँछ।

पार्टीभित्र अहिले पुरानो र नयाँ पुस्ताबीच नेतृत्व शैलीको बहस पनि देखिएको छ। अनुभवी नेतृत्वले संस्थागत निरन्तरता र राजनीतिक परिपक्वतालाई जोड दिइरहेको छ भने नयाँ पुस्ताले परिणाममुखी नेतृत्व, सुशासन, पारदर्शिता र संगठनात्मक रूपान्तरणको माग गरिरहेको छ। यी दुवै दृष्टिकोण आफैंमा विरोधाभासी होइनन्। चुनौती भनेको यी दुई धारलाई टकरावमा होइन, सहकार्यमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने हो।

यसबीच पछिल्ला निर्वाचनका परिणामले पनि कांग्रेसभित्र गम्भीर आत्मसमीक्षाको आवश्यकता महसुस गराएको छ। नयाँ राजनीतिक शक्तिको उदय, परम्परागत दलप्रति बढ्दो जनअसन्तोष र मतदाताको बदलिँदो मनोविज्ञानले कांग्रेसलाई आफ्ना कमजोरी पुनः मूल्यांकन गर्न बाध्य बनाएको छ। आत्मसमीक्षा कुनै पनि लोकतान्त्रिक दलका लागि सकारात्मक प्रक्रिया हो। तर आत्मसमीक्षा सुधारको आधार बन्नुको सट्टा दोषारोपण र गुटीय आरोप–प्रत्यारोपमा सीमित भयो भने त्यसले पार्टीलाई पुनर्जीवित गर्नुको सट्टा झन् संकटतर्फ धकेल्न सक्छ।

अहिले देश पनि राजनीतिक रूपमा संवेदनशील अवस्थामै छ। आर्थिक चुनौती, सुशासनप्रतिको प्रश्न, बढ्दो जननिराशा र शासनप्रतिको अविश्वासबीच नागरिकले बलियो, जिम्मेवार र विश्वसनीय राजनीतिक शक्तिको अपेक्षा गरिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा कांग्रेसभित्रको अस्थिरता केवल एउटा दलको समस्या मात्र होइन, लोकतान्त्रिक प्रणालीकै सन्तुलनसँग जोडिएको विषय बन्न सक्छ।

इतिहासले पनि ठूला राजनीतिक दलहरू धेरैजसो बाह्य आक्रमणले होइन, आन्तरिक विभाजनले कमजोर भएका छन्। त्यसैले कांग्रेसका लागि अहिले सबैभन्दा ठूलो चुनौती विपक्षी दलसँग प्रतिस्पर्धा गर्नु मात्र होइन, आफ्नै संगठनभित्र विश्वास पुनःस्थापित गर्नु पनि हो। व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाभन्दा संस्थागत हितलाई माथि राख्ने संस्कृतिको विकास नगरेसम्म कुनै पनि सुधार दिगो हुन सक्दैन।

कांग्रेसभित्र विचारको प्रतिस्पर्धा हुनुपर्छ, तर त्यसले संगठनको अस्तित्वमाथि नै प्रश्न उठाउने अवस्था सिर्जना गर्नु हुँदैन। मतभेदलाई संवाद, बहस र संस्थागत प्रक्रियाबाट समाधान गर्ने परिपक्वता लोकतान्त्रिक दलको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो। यदि नेतृत्व र कार्यकर्ता दुवैले यही बाटो रोज्न सके भने अहिलेको संकट अवसरमा बदलिन सक्छ।

आज कांग्रेसका हरेक नेता र कार्यकर्ता इतिहासको कठघरामा उभिएका छन्। उनीहरूले अहिले गर्ने निर्णयले केवल पार्टीको भविष्य मात्र होइन, देशको लोकतान्त्रिक राजनीतिक दिशालाई समेत प्रभाव पार्नेछ। यही कारण अहिलेको आवश्यकता गुटीय ध्रुवीकरण होइन, साझा उद्देश्यमा आधारित एकता हो।

नेपाली कांग्रेस कुनै पनि हालतमा विभाजनको दिशामा जानु हुँदैन। मतभेद रहन सक्छन्, नेतृत्व परिवर्तनको बहस पनि हुन सक्छ, तर ती सबै संस्थागत प्रक्रियाभित्र समाधान हुनुपर्छ।

बलियो कांग्रेस केवल एउटा राजनीतिक दलको आवश्यकता होइन, लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा, राजनीतिक सन्तुलन र राष्ट्रिय स्थायित्वका लागि पनि महत्त्वपूर्ण आधार हो। अहिलेको समय शक्ति प्रदर्शनको होइन, एकढिक्का भएर भविष्य निर्माण गर्ने निर्णायक घडी हो।