काठमाडौं। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकासले रोबोटिक्सको संसारलाई तीव्र गतिमा परिवर्तन गरिरहेको छ ।

केही वर्षअघिसम्म निश्चित आदेशअनुसार सीमित काम गर्ने रोबोट अहिले आफ्नो वरपरको वातावरण बुझ्ने, वस्तु पहिचान गर्ने र त्यसअनुसार शारीरिक गतिविधि सञ्चालन गर्ने दिशामा अघि बढिरहेका छन् ।

यही दौडमा गुगल डिपमाइन्डले अर्को महत्वपूर्ण कदम अघि सारेको छ । कम्पनीले रोबोटलाई मानिसले गर्ने दैनिक तथा जटिल शारीरिक काममा थप सक्षम बनाउने उद्देश्यले नयाँ एआई प्रणाली ‘जेमिनी रोबोटिक्स २’ सार्वजनिक गरेको छ ।

गुगलका अनुसार यो प्रणालीले रोबोटलाई केवल पूर्वनिर्धारित आदेश पालना गर्ने मेसिनबाट वातावरणअनुसार निर्णय लिएर काम गर्न सक्ने प्रणालीतर्फ लैजान्छ । यसको प्रयोगबाट रोबोटले फोहोर उठाउने, पानी हाल्ने, भाँडा समात्ने, बल्ब जडान गर्ने, फोहोरको झोला बाँध्नेजस्ता काम गर्न सक्छ ।

कम्पनीले सार्वजनिक गरेको प्रदर्शन भिडियोमा रोबोटले बुमबक्समा क्यासेट राखेको, बल्ब फेरेको र फोहोरको झोला बाँधेको देखाइएको छ । यी कामका क्रममा रोबोटले वस्तुको अवस्था पहिचान गर्दै आफ्नो हात तथा शरीरको चाल समायोजन गरेको देखिन्छ ।

जेमिनी रोबोटिक्सको अघिल्लो संस्करणले मुख्यतः रोबोटिक हातमार्फत सीमित काम गर्न सक्थ्यो । नयाँ प्रणालीको विशेषता भनेको रोबोटको सम्पूर्ण शरीरको गतिविधिलाई समन्वय गर्ने क्षमता हो ।

मानिसले कुनै वस्तु उठाउँदा हात मात्र चलाउँदैन । उसले वस्तुको स्थान हेर्छ, दूरी अनुमान गर्छ, शरीरको सन्तुलन मिलाउँछ, हातको कोण परिवर्तन गर्छ र आवश्यक बल प्रयोग गर्छ । रोबोटलाई यस्तै बहुआयामिक गतिविधि गर्न सक्षम बनाउने प्रयास जेमिनी रोबोटिक्स २ मा गरिएको छ ।

यसले रोबोटिक्समा एउटा महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्याउन सक्छ । किनकि वास्तविक संसारमा काम गर्न रोबोटले केवल वस्तु पहिचान गरेर पुग्दैन । उसले वस्तु कहाँ छ, त्यसलाई कसरी समात्ने, कति बल प्रयोग गर्ने र त्यसपछि आफ्नो शरीरलाई कसरी चलाउने भन्ने विषयसमेत एकैपटक व्यवस्थापन गर्नुपर्छ ।

गुगलका अनुसार नयाँ प्रणाली एउटै एआई मोडेलमा आधारित छैन । यसमा विभिन्न तहमा काम गर्ने एआई प्रणाली प्रयोग गरिएको छ ।

पहिलो तहले रोबोटको वरपरको वातावरण बुझ्ने काम गर्छ । यसले क्यामेरा तथा अन्य सेन्सरबाट प्राप्त सूचनाका आधारमा वस्तु, स्थान र परिस्थितिको पहिचान गर्छ ।

त्यसपछि अन्य भिजन–ल्याङ्ग्वेज–एक्सन मोडेलले प्राप्त जानकारीलाई शारीरिक गतिविधिमा रूपान्तरण गर्छन् । अर्थात्, रोबोटले ‘के देखिरहेको छु ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर पाएपछि ‘अब के गर्नुपर्छ ?’ र ‘कसरी गर्नुपर्छ ?’ भन्ने निर्णयमा पुग्ने प्रयास गर्छ ।

यही प्रक्रियाले रोबोटको हात, शरीर र अन्य भागबीच समन्वय गराउँछ ।

गुगलले जेमिनी रोबोटिक्स २ लाई सबै प्रकारका काम गर्न सक्ने सार्वभौमिक रोबोटका रूपमा प्रस्तुत गरेको छैन ।

भिडियोमा देखाइएका प्रत्येक कामका लागि रोबोटलाई छुट्टाछुट्टै प्रशिक्षण दिइएको कम्पनीले जनाएको छ । यस क्रममा मानवद्वारा गरिएको प्रदर्शन, भिडियो नमुना र कम्प्युटर सिमुलेसन प्रयोग गरिएको छ ।

यसको अर्थ रोबोटले मानिसले जस्तो नयाँ परिस्थितिमा कुनै पनि काम आफैँ सिकेर तत्काल गर्न सक्ने अवस्था अझै आइसकेको छैन ।

तर महत्वपूर्ण कुरा के हो भने रोबोटलाई निश्चित वातावरणमा निश्चित काम गर्न सिकाउने परम्परागत शैलीभन्दा एआईमा आधारित नयाँ दृष्टिकोणले रोबोटलाई थप लचिलो बनाउने सम्भावना देखाएको छ ।

गुगलले सार्वजनिक गरेको प्रदर्शनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको स्वायत्तता हो । कम्पनीका अनुसार भिडियोमा देखाइएका गतिविधि प्रत्यक्ष मानवीय नियन्त्रणबिना सञ्चालन भएका थिए ।

रोबोटलाई टाढाबाट मानिसले नियन्त्रण गरेको हो कि उसले आफैँ निर्णय गरेर काम गरेको हो भन्ने विषय रोबोटिक्सको क्षेत्रमा निकै महत्वपूर्ण मानिन्छ । किनकि कुनै रोबोटले काम गरेको देखिनु र उसले स्वतन्त्र रूपमा काम गरेको हुनु दुई फरक कुरा हुन् ।

गुगलले यही विषयलाई जोड दिँदै आफ्ना प्रदर्शनहरू स्वायत्त रहेको दाबी गरेको छ ।

कम्पनीले टेस्लाको अप्टिमसको एउटा विगतको प्रदर्शनतर्फ समेत संकेत गरेको छ, जहाँ रोबोटको गतिविधिमा मानवीय नियन्त्रण भएको तथ्य पछि सार्वजनिक भएको थियो । यसले रोबोटको वास्तविक स्वायत्त क्षमताबारे प्रविधि कम्पनीहरूबीच बढ्दो प्रतिस्पर्धालाई पनि देखाउँछ ।

रोबोटलाई मानिसको निर्देशनबिना काम गर्न सक्ने बनाउँदै जाँदा त्यससँग जोडिएका सुरक्षा प्रश्न पनि गम्भीर बन्दै गएका छन् ।

मानिसले गल्ती गर्दा त्यसको असर सीमित हुन सक्छ । तर कुनै एआई प्रणालीले गलत वस्तु पहिचान गर्‍यो वा गलत निर्णय लियो भने भौतिक रूपमा चल्ने रोबोटका कारण त्यसको असर फरक हुन सक्छ ।

यही कारण गुगलले जेमिनी रोबोटिक्स २ को विकाससँगै सुरक्षा अनुसन्धानलाई पनि प्राथमिकता दिएको जनाएको छ ।

कम्पनीले ‘एएसआईएमओभी-एजेण्टिक’ नामक नयाँ सुरक्षा मापदण्ड विकास गरेको छ । यसको उद्देश्य रोबोटले प्राप्त गरेको आदेश वा गर्न लागेको कामबाट जोखिमपूर्ण परिणाम आउन सक्ने सम्भावना पहिचान गर्नु हो ।

गुगल डिपमाइन्डकी रोबोटिक्स प्रमुख क्यारोलिना पाराडाका अनुसार वास्तविक वातावरण प्रयोगशालाभन्दा धेरै जटिल हुन्छ । त्यहाँ रोबोटले अनुमान नगरेका अवस्था सामना गर्न सक्छ । त्यसैले रोबोटको क्षमताभन्दा पनि त्यसलाई सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्न सकिने सुनिश्चितता उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।

यस्ता प्रविधि सफल हुँदै गएमा यसको प्रभाव केवल रोबोटिक्स उद्योगमा सीमित रहने छैन ।

घरमा सामान मिलाउने, फोहोर व्यवस्थापन गर्ने, भान्सामा सहयोग गर्ने वा सामान्य मर्मतसम्भारका काम गर्न सक्ने रोबोटको विकास सम्भव हुन सक्छ ।

उद्योगमा पनि यसको प्रभाव ठूलो हुन सक्छ । गोदाममा सामान उठाउने, कारखानामा वस्तु सार्ने, उत्पादन प्रक्रियामा आवश्यक सामग्री मिलाउने वा जोखिमपूर्ण स्थानमा मानिसको सट्टा काम गर्ने रोबोटको प्रयोग विस्तार हुन सक्छ ।

अस्पताल, होटल, वृद्ध हेरचाह केन्द्र तथा अन्य सेवा क्षेत्रमा समेत यस्तो प्रविधिले नयाँ सम्भावना खोल्न सक्छ ।

तर यससँगै रोजगारी, मानव श्रमको भविष्य, प्रविधिमाथिको निर्भरता र एआईको निर्णयमाथि मानिसले राख्नुपर्ने नियन्त्रणजस्ता प्रश्न पनि उठ्नेछन् ।

रोबोटिक्समा गुगल एक्लो प्रतिस्पर्धी होइन । टेस्लाले पनि आफ्नो अप्टिमस रोबोटलाई भविष्यको ठूलो व्यवसायका रूपमा अघि सारिरहेको छ ।

टेस्लाका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत इलन मस्कले अप्टिमसबाट भविष्यमा १० ट्रिलियन अमेरिकी डलरसम्मको बिक्री हुन सक्ने दाबी गरेका छन् ।

मस्कले सन् २०२६ सम्म ५० हजारदेखि एक लाख रोबोट उत्पादन गर्ने तथा आफ्ना कारखानामा एक हजार अप्टिमस सञ्चालन गर्ने लक्ष्यसमेत सार्वजनिक गरेका थिए । तर ती लक्ष्यअनुसारको उत्पादन र प्रयोग हालसम्म पूर्ण रूपमा हासिल भएको देखिएको छैन ।

गुगलको रणनीति भने केही फरक देखिन्छ । उसले हार्डवेयरभन्दा एआईलाई रोबोटको ‘दिमाग’ का रूपमा विकसित गर्ने दिशामा ठूलो लगानी गरिरहेको छ ।

रोबोटिक्सको सुरुवाती चरणमा प्रतिस्पर्धा बलियो मेसिन, राम्रो मोटर र सटीक सेन्सर बनाउने विषयमा थियो । अहिले त्यो प्रतिस्पर्धा विस्तार भएर रोबोटले वातावरण कति राम्रोसँग बुझ्न सक्छ र त्यसअनुसार कति सुरक्षित तथा स्वतन्त्र रूपमा काम गर्न सक्छ भन्नेमा पुगेको छ ।

जेमिनी रोबोटिक्स २ यही परिवर्तनको एउटा उदाहरण हो ।

यसले अहिल्यै मानिसको स्थान लिन सक्ने पूर्ण सक्षम रोबोट प्रस्तुत गरेको छैन । तर रोबोटलाई ‘आदेश पर्खने मेसिन’बाट ‘परिस्थिति बुझेर काम गर्ने प्रणाली’ बनाउने दिशामा प्रविधि कता गइरहेको छ भन्ने संकेत भने स्पष्ट दिएको छ ।

गुगलले तत्काल उपभोक्ता बजारमा यस्ता रोबोट ल्याउने योजना नरहेको जनाएको छ । त्यसैले घरघरमा यस्तो रोबोट पुग्न अझै समय लाग्न सक्छ ।

तर आज प्रयोगशालामा बल्ब फेर्ने, झोला बाँध्ने वा वस्तु मिलाउने रोबोटले भोलिको सम्भावित संसारको झलक भने देखाइसकेको छ ।