काठमाडौं। बंगलादेशको राजनीतिमा लामो समयदेखि सक्रिय मिर्जा फखरुल इस्लाम आलमगीर अब मुलुकको सर्वोच्च संवैधानिक पदमा पुगेका छन्। ७८ वर्षीय आलमगीर संसद्बाट बंगलादेशको २३औँ राष्ट्रपति निर्वाचित भएका हुन्। राष्ट्रपति निर्वाचनमा उनले विपक्षी उम्मेदवार तथा अवकाशप्राप्त कर्नेल ओली अहमदलाई पराजित गरे।

निर्वाचनमा आलमगीरले २५५ मत प्राप्त गरे भने ओली अहमदले ८८ मत पाए। कुल ३४९ मतदाता रहेको निर्वाचनमा ३४३ सांसदले मतदान गरेका थिए। ६ सांसद मतदानमा सहभागी भएनन्। यससँगै आलमगीर १६७ मतको फराकिलो अन्तरले राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भए।

आलमगीरको निर्वाचनलाई बंगलादेशको पछिल्लो राजनीतिक इतिहासमा महत्वपूर्ण घटनाका रूपमा हेरिएको छ। करिब ३५ वर्षपछि पहिलोपटक राष्ट्रपतिका लागि दुई उम्मेदवारबीच प्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धा भएको हो। यसअघि बंगलादेशमा राष्ट्रपति निर्वाचन प्रायः सहमति, राजनीतिक समझदारी वा निर्विरोध प्रक्रियाबाट हुँदै आएको थियो। त्यसैले यसपटकको प्रतिस्पर्धाले राष्ट्रपतीय निर्वाचनलाई समेत राजनीतिक बहसको केन्द्रमा ल्याएको छ।

आलमगीरले शुक्रबार साँझ राजधानी ढाकास्थित बङ्गभवनको दरबार हलमा राष्ट्रपतिको शपथ लिने कार्यक्रम छ। शपथपछि उनले औपचारिक रूपमा राष्ट्राध्यक्षको जिम्मेवारी सम्हाल्नेछन्।

तर, आलमगीरको राष्ट्रपतिसम्मको यात्रा सहज वा छोटो भने छैन। विद्यार्थी राजनीतिबाट सुरु भएको उनको राजनीतिक जीवनले पाँच दशकभन्दा लामो समय पार गरेको छ। विद्यार्थी आन्दोलन, स्वतन्त्रता सङ्ग्राम, सरकारी सेवा, शिक्षण पेसा, स्थानीय राजनीति, संसद्, मन्त्री पद र विपक्षी दलको शीर्ष नेतृत्व हुँदै उनी बंगलादेशको सर्वोच्च संवैधानिक पदमा पुगेका हुन्।

विद्यार्थी राजनीतिबाट राजनीतिक यात्रा सुरु

मिर्जा फखरुल इस्लाम आलमगीरको राजनीतिक सक्रियता बंगलादेश स्वतन्त्र हुनुअघिको समयदेखि सुरु भएको थियो। त्यतिबेला अहिलेको बंगलादेश पूर्वी पाकिस्तानका रूपमा चिनिन्थ्यो।

ढाका विश्वविद्यालयमा अध्ययन गर्ने क्रममा उनी वामपन्थी विचारधाराबाट प्रभावित विद्यार्थी राजनीतिमा सक्रिय भए। उनी ‘इस्ट पाकिस्तान स्टुडेन्ट्स युनियन’सँग आबद्ध भएका थिए। विद्यार्थी राजनीतिमै रहँदा उनले तत्कालीन राजनीतिक तथा सामाजिक आन्दोलनमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न थाले।

सन् १९६९ मा तत्कालीन सैन्य समर्थित सरकारविरुद्ध भएको जनआन्दोलनका क्रममा उनी विद्यार्थी संगठनको ढाका विश्वविद्यालय एकाइको अध्यक्ष बने। त्यतिबेला पूर्वी पाकिस्तानमा राजनीतिक असन्तोष तीव्र रूपमा बढिरहेको थियो। आर्थिक, राजनीतिक र प्रशासनिक विभेदविरुद्धको असन्तोषले विस्तारै ठूलो जनआन्दोलनको रूप लिँदै गएको थियो।

यही वातावरणले आलमगीरको राजनीतिक चेतनालाई थप बलियो बनायो। सन् १९७१ मा सुरु भएको मुक्ति सङ्ग्रामका क्रममा उनले वामपन्थी विचारधारासँग सम्बन्धित स्वतन्त्रता समर्थक समूहहरूको संगठन तथा परिचालनमा सहयोग गरेको बताइन्छ। युद्धका क्रममा उनले भारतमा शरण लिएर पनि स्वतन्त्रताको पक्षमा आफ्नो भूमिका निरन्तर राखेका थिए।

यसरी उनको राजनीतिक यात्रा कुनै स्थापित राजनीतिक दलबाट सुरु भएको थिएन। विद्यार्थी आन्दोलन, वैचारिक सक्रियता र तत्कालीन राजनीतिक संघर्ष उनको प्रारम्भिक राजनीतिक जीवनका आधार बने।

बंगलादेश स्वतन्त्र भएपछि आलमगीरले आफ्नो व्यावसायिक जीवनलाई सरकारी सेवासँग जोडे। सन् १९७२ मा उनी नागरिक सेवाको शिक्षा क्याडरमा प्रवेश गरे। उनले अर्थशास्त्र विषय अध्यापन गरे।

सरकारी सेवामा रहँदा उनले विभिन्न जिम्मेवारी सम्हाले। शिक्षण पेसासँगै प्रशासनिक अनुभवसमेत हासिल गरेका कारण उनको सार्वजनिक जीवनको दायरा विस्तार हुँदै गयो। तर, सरकारी सेवामा लामो समय बस्ने उनको यात्रा भने भएन।

सन् १९८६ मा उनले सरकारी जागिर छाडे र पूर्ण रूपमा सक्रिय राजनीतिमा प्रवेश गरे। त्यसपछि उनको राजनीतिक यात्रा नयाँ चरणमा प्रवेश गर्‍यो।

सन् १९८८ मा उनी आफ्नो गृहक्षेत्र ठाकुरगाउँको नगरपालिका अध्यक्ष निर्वाचित भए। उनले उक्त निर्वाचन स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा जितेका थिए। स्थानीय तहबाट प्राप्त यो राजनीतिक सफलता नै पछि उनको राष्ट्रिय राजनीतिक यात्राको महत्वपूर्ण आधार बन्यो।

आलमगीर सन् १९९० को दशकको सुरुवाततिर बंगलादेश नेसनलिस्ट पार्टी अर्थात् बीएनपीमा प्रवेश गरे। त्यस समय बंगलादेशमा तत्कालीन राष्ट्रपति हुसेन मुहम्मद एर्सादको शासनविरुद्ध राजनीतिक आन्दोलन चलिरहेको थियो।

एर्सादविरुद्धको आन्दोलनमा बीएनपीकी नेतृ खालिदा जिया र अवामी लिगकी नेतृ शेख हसिनासमेत एउटै राजनीतिक मोर्चामा देखिएका थिए। तर, समयक्रमसँगै यी दुई नेतृ बंगलादेशको राजनीतिका प्रमुख प्रतिस्पर्धी बने। दुवै नेतृले फरक–फरक समयमा प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारीसमेत सम्हाले।

बीएनपीमा प्रवेश गरेपछि आलमगीरले पार्टी संगठनमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्दै लगे। विभिन्न जिम्मेवारी सम्हाल्दै उनी पार्टीको केन्द्रीय नेतृत्वमा स्थापित भए। सन् २०११ मा उनलाई पार्टीको कार्यवाहक महासचिव बनाइयो। त्यसपछि सन् २०१६ मा उनी बीएनपीको स्थायी महासचिव नियुक्त भए।

महासचिवका रूपमा उनले लामो समय पार्टी संगठन सञ्चालन, सरकारविरुद्धको विपक्षी राजनीति र विभिन्न राजनीतिक आन्दोलनको नेतृत्वमा भूमिका निर्वाह गरे। बीएनपीको नेतृत्व तहमा उनको स्थान क्रमशः बलियो बन्दै गयो।

फर्कियाे बीएनपीकाे सत्ता

फेब्रुअरी २०२६ मा भएको आमनिर्वाचनपछि बीएनपी सत्तामा फर्कियो र तारिक रहमान प्रधानमन्त्री बने। निर्वाचनमा आलमगीर पनि आफ्नो निर्वाचन क्षेत्रबाट पुनः निर्वाचित भए।

सरकारमा पुगेपछि उनले मन्त्रीको जिम्मेवारीसमेत सम्हाले। तर, सरकारमा सहभागी भए पनि पार्टीभित्र उनको राजनीतिक प्रभाव कायम रह्यो। लामो समयसम्म बीएनपीको महासचिवका रूपमा काम गरेका कारण उनी पार्टीको संगठनात्मक संरचना र राजनीतिक रणनीतिसँग गहिरो रूपमा जोडिएका थिए।

अब राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भएसँगै उनको पाँच दशकभन्दा लामो राजनीतिक यात्राले नयाँ उचाइ हासिल गरेको छ। विद्यार्थी नेताबाट सुरु भएको यात्रा राष्ट्राध्यक्षको जिम्मेवारीसम्म आइपुगेको छ।

बंगलादेशमा राष्ट्रपतिको निर्वाचन जनताले प्रत्यक्ष रूपमा गर्ने व्यवस्था छैन। संविधानअनुसार संसद्का सदस्यहरूले राष्ट्रपतिलाई निर्वाचित गर्छन्। यही संवैधानिक व्यवस्थाअनुसार यसपटक पनि सांसदहरूले मतदान गरेका हुन्।

राष्ट्रपति निर्वाचनमा बीएनपीका उम्मेदवार आलमगीर र लिबरल डेमोक्रेटिक पार्टीका अध्यक्ष ओली अहमदबीच प्रतिस्पर्धा भयो। ओली अहमदलाई जमात–ए–इस्लामीको नेतृत्वमा रहेको ११ दलीय विपक्षी गठबन्धनको समर्थन थियो।

तर, संसद्मा आलमगीरले स्पष्ट बहुमत हासिल गरे। उनले २५५ मत प्राप्त गर्दा ओली अहमदले ८८ मतमा चित्त बुझाउनुपर्‍यो। यसरी आलमगीर १६७ मतको अन्तरले विजयी भए।

करिब ३५ वर्षपछि राष्ट्रपतिका लागि दुई उम्मेदवारबीच प्रतिस्पर्धा हुनु आफैँमा बंगलादेशको राजनीतिक प्रणालीका लागि उल्लेखनीय घटना बनेको छ। यसले राष्ट्रपतिको निर्वाचनलाई औपचारिक संवैधानिक प्रक्रियाबाट राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको विषयमा समेत रूपान्तरण गरेको छ।

राष्ट्रपतिका रूपमा कस्तो रहला भूमिका?

बंगलादेश संसदीय शासन प्रणाली भएको मुलुक भएकाले राष्ट्रपतिको भूमिका मुख्यतः राष्ट्राध्यक्षका रूपमा हुन्छ। कार्यकारी अधिकार भने प्रधानमन्त्रीको नेतृत्वमा रहेको सरकारमा केन्द्रित हुन्छ।

राष्ट्रपतिसँग संविधानले विभिन्न महत्वपूर्ण जिम्मेवारी दिएको छ। प्रधानमन्त्री तथा प्रधानन्यायाधीश नियुक्तिलगायतका संवैधानिक प्रक्रियामा राष्ट्रपतिको भूमिका रहन्छ। उनी देशका सशस्त्र सेनाका सर्वोच्च कमान्डरसमेत हुन्।

यद्यपि, संसदीय व्यवस्थाका कारण राष्ट्रपतिका धेरै अधिकार व्यवहारमा प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को सल्लाहअनुसार प्रयोग हुने गर्छन्। त्यसैले आलमगीरको राष्ट्रपतिमा निर्वाचनलाई कार्यकारी सत्तामा प्रत्यक्ष परिवर्तनका रूपमा भन्दा बीएनपी सत्तामा फर्किएपछिको राजनीतिक संरचनामा भएको महत्वपूर्ण संवैधानिक नियुक्तिका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

आलमगीरको राजनीतिक यात्रा बंगलादेशको आधुनिक इतिहाससँगै अघि बढेको देखिन्छ। पूर्वी पाकिस्तानमा विद्यार्थी आन्दोलनबाट राजनीतिक चेतना विकास गरेका उनी स्वतन्त्रता सङ्ग्रामको समयदेखि सार्वजनिक गतिविधिमा सक्रिय रहे। त्यसपछि शिक्षक तथा सरकारी कर्मचारीका रूपमा काम गरे। सरकारी सेवा छाडेर स्थानीय राजनीतिमा प्रवेश गरेपछि राष्ट्रिय राजनीतितर्फ अघि बढे।

बीएनपीमा प्रवेश गरेपछि उनले पार्टीको शीर्ष तहसम्म पुगेर लामो समय महासचिवको जिम्मेवारी सम्हाले। विपक्षी राजनीतिमा सक्रिय रहँदै पार्टीलाई नेतृत्व प्रदान गरेका उनी सन् २०२६ मा बीएनपी सत्तामा फर्किएपछि मन्त्री बने। अहिले भने उनी राष्ट्राध्यक्ष बनेका छन्।

उनको जीवनयात्राले बंगलादेशको राजनीतिक परिवर्तनका धेरै चरणलाई समेटेको छ। विद्यार्थी आन्दोलनदेखि स्वतन्त्रता सङ्ग्राम, सैन्य शासनविरुद्धको राजनीतिक संघर्ष, लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा र दलगत राजनीतिका विभिन्न उतारचढाव हुँदै आलमगीर अब संवैधानिक राष्ट्राध्यक्षको भूमिकामा पुगेका छन्।

उनको अगाडिको चुनौती भने राष्ट्रपति पदको संवैधानिक मर्यादा कायम राख्दै बदलिएको राजनीतिक वातावरणमा निष्पक्ष राष्ट्राध्यक्षको भूमिका निर्वाह गर्नु हुनेछ। पाँच दशकभन्दा लामो राजनीतिक अनुभव बोकेका आलमगीरका लागि राष्ट्रपति पद उनको व्यक्तिगत राजनीतिक यात्राको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भए पनि यही पदले उनको राजनीतिक जीवनको नयाँ परीक्षा पनि सुरु गरेको छ।

बंगलादेशको बदलिँदो राजनीतिक परिस्थितिमा उनले संविधान, राजनीतिक दलहरू र राज्यका विभिन्न संस्थाबीच कसरी सन्तुलन कायम गर्छन् भन्ने विषय आगामी दिनमा महत्वपूर्ण हुनेछ। विद्यार्थी नेताका रूपमा सुरु भएको उनको यात्रा अब राष्ट्राध्यक्षका रूपमा कस्तो भूमिका र विरासत निर्माण गर्छ भन्नेमा केन्द्रित भएको छ।