काठमाडाैं। ईश्वर छन् कि छैनन्? मानिसले हजारौँ वर्षदेखि सोध्दै र खोज्दै आएको यो प्रश्नको निश्चित उत्तर आजसम्म पनि सर्वमान्य रूपमा स्थापित हुन सकेको छैन। कसैले ईश्वरमा विश्वास गर्छन्, कसैले ईश्वरको अस्तित्व अस्वीकार गर्छन्। तर यी दुई धारणाको बीचमा एउटा अर्को दृष्टिकोण छ-अज्ञेयवाद।

अज्ञेयवाद ईश्वरको अस्तित्वबारे निश्चित ज्ञान नभएको वा त्यसलाई अहिले निश्चित रूपमा प्रमाणित गर्न नसकिने धारणा हो। अज्ञेयवादी व्यक्ति न त ‘ईश्वर अवश्य छन्’ भन्छ, न त ‘ईश्वर बिल्कुलै छैनन्’ भनेर अन्तिम निष्कर्ष निकाल्छ। 

अज्ञेयवाद आफैमा नास्तिकताको पर्याय होइन। नास्तिकताले सामान्यतः ईश्वर छैन भन्छ। अज्ञेयवाद भने ज्ञानको प्रश्न हो। एउटा व्यक्तिले आफूलाई अज्ञेयवादी नास्तिक भन्न सक्छ। अर्थात् उसले ईश्वर छन् भन्ने प्रमाण नदेखेकाले विश्वास गर्दैन, तर ईश्वर छैनन् भनेर पूर्ण प्रमाणित गर्न पनि सक्दैन।

त्यस्तै, कोही अज्ञेयवादी आस्तिक पनि हुन सक्छ। उसले ईश्वरमा व्यक्तिगत रूपमा विश्वास गर्न सक्छ, तर आफ्नो विश्वासलाई वैज्ञानिक वा वस्तुगत प्रमाणबाट पूर्ण रूपमा प्रमाणित भएको दाबी नगर्न सक्छ। 

अज्ञेयवाद ‘मलाई थाहा छैन’ भन्न सक्ने क्षमता हो। मानिसलाई निश्चित उत्तर मन पर्छ। संसारलाई सही र गलत, सत्य र असत्य, ईश्वर र अनिश्वरका दुई भागमा विभाजन गर्न सजिलो हुन्छ। तर वास्तविकता? हाम्रो सोच र भाषाभन्दा धेरै जटिल हुन सक्छ।

मानौँ कसैले भन्छ, ‘ईश्वर अवश्य छन्।’ अज्ञेयवादीले सोध्न सक्छ, ‘त्यसको प्रमाण के हो?’ अर्कोतर्फ कसैले भन्छ-‘ईश्वर बिल्कुलै छैनन्।’ अज्ञेयवादीले फेरि प्रश्न गर्न सक्छ, ‘ईश्वर छैनन् भन्ने कुरा पूर्ण रूपमा प्रमाणित गर्ने आधार के हो?’ जब दुवै पक्षले अन्तिम र निर्णायक प्रमाण प्रस्तुत गर्न सक्दैनन्, 

अज्ञेयवाद विज्ञानसँग पनि विरोधाभासपूर्ण छैन। विज्ञानले प्राकृतिक संसारमा परीक्षण, अवलोकन र प्रमाणका आधारमा ज्ञान निर्माण गर्छ। ब्रह्माण्ड कसरी विकसित भयो, ताराहरू कसरी बने, जीवन कसरी परिवर्तन भयो वा मानव मस्तिष्कले कसरी काम गर्छ भन्ने प्रश्नमा विज्ञानका लागि अनुसन्धानको विषय हो। 

तर ईश्वरलाई समय, स्थान र भौतिक संसारभन्दा बाहिरको अस्तित्वका रूपमा परिभाषित गरिएको छ भने त्यसलाई प्रयोगशालाको उपकरणबाट प्रत्यक्ष परीक्षण गर्ने प्रश्न जटिल बन्छ। यसको अर्थ विज्ञानले ईश्वरलाई प्रमाणित गरिसक्यो वा खण्डन गरिसक्यो भन्ने होइन।

अज्ञेयवाद र आध्यात्मिकताको सम्बन्ध पनि रोचक छ। धार्मिक विश्वास नमान्ने व्यक्तिले पनि ध्यान गर्न सक्छ, प्रकृतिमा गहिरो अनुभूति गर्न सक्छ, जीवनको अर्थबारे सोच्न सक्छ वा चेतनाको प्रकृति बुझ्ने प्रयास गर्न सक्छ। उसले कुनै गहिरो आध्यात्मिक अनुभव गरेपछि त्यसलाई तत्काल ईश्वरको प्रमाण भनेर व्याख्या गर्नैपर्छ भन्ने छैन।

यही ठाउँमा अज्ञेयवादले आध्यात्मिक खोजलाई रोक्नुको सट्टा अझ खुला बनाउन सक्छ। मानिसले विश्वासलाई अन्तिम निष्कर्ष नबनाई आफ्नै अनुभव, चेतना र अस्तित्वबारे प्रश्न गर्न सक्छ।

अज्ञेयवादको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको बौद्धिक विनम्रता हो। मानिसले ब्रह्माण्डको विशालताका तुलनामा आफ्नो ज्ञान कति सीमित छ भन्ने स्वीकार गर्न सक्छ। हामीले विज्ञान र प्रविधिमा ठूलो प्रगति गरेका छौँ, तर चेतना वास्तवमा के हो, ब्रह्माण्ड किन अस्तित्वमा आयो, समयको अन्तिम प्रकृति के हो वा मृत्यु भएपछि चेतनाको कुनै अवस्था रहन्छ कि रहँदैन भन्ने प्रश्न अझै पूर्ण रूपमा समाधान भएका छैनन्।

चेतनाको प्रश्नले अज्ञेयवादलाई अझ रोचक बनाउँछ। हामीलाई मस्तिष्कका धेरै जैविक र न्युरोलोजिकल प्रक्रियाबारे ज्ञान छ। तर मस्तिष्कका भौतिक प्रक्रियाबाट ‘म अनुभव गरिरहेको छु’ भन्ने व्यक्तिगत अनुभूति कसरी उत्पन्न हुन्छ भन्ने प्रश्न अझै गहिरो दार्शनिक र वैज्ञानिक बहसको विषय छ।

अज्ञेयवादले सबै कुरा अज्ञात छ भनेर भन्दैन। प्रमाणित र परीक्षण गर्न सकिने विषयमा ज्ञान स्वीकार गर्न सकिन्छ। 

तर जहाँ प्रमाण अपूर्ण छ, त्यहाँ निश्चितताको दाबी नगर्नु यसको मूल विशेषता हो। नयाँ प्रमाण भेटिए आफ्नो धारणा परिवर्तन गर्न तयार रहनु पनि अज्ञेयवादी सोचको महत्वपूर्ण पक्ष हो।

हरेक प्रश्नमा ‘थाहा छैन’ भनेर मात्र रोकिने हो भने खोज अघि बढ्न सक्दैन। त्यसैले अज्ञेयवादको अर्थ निष्क्रिय शंका होइन। यसको अर्थ प्रश्न गर्नु, प्रमाण खोज्नु, आफ्नो सीमालाई स्वीकार गर्नु र नयाँ प्रमाण आए आफ्नो धारणा परिवर्तन गर्न तयार हुनु हो।

अज्ञेयवाद अन्तिम उत्तरभन्दा  माथिको बौद्धिक यात्रा हो। सायद यही अज्ञेयवादको सबैभन्दा गहिरो अर्थ हो। ईश्वरको अस्तित्वबारे तुरुन्तै निष्कर्ष निकाल्नुको सट्टा आफ्नो ज्ञानको सीमालाई स्वीकार गर्दै प्रश्नलाई खुला राख्नु। 

कहिलेकाहीँ जीवनका सबैभन्दा गहिरा प्रश्नको इमानदार उत्तर ‘हो’ वा ‘होइन’ हुँदैन। त्यो हुन्छ-‘मलाई अहिलेसम्म थाहा छैन।’ र यही अज्ञेयवादको मुर्त रुप हो। 

(तस्बिर एआई जेनेरेटेड हो।)