काठमाडौं। धरानका तत्कालीन मेयर तथा हाल प्रतिनिधिसभा सदस्य हर्कराज राई ‘हर्क साम्पाङ’की जेठी पत्नी दिलमाया राईले दायर गरेको अंशचलन मुद्दामा अदालतले उनलाई अंश दिनुपर्ने फैसला गरेको छ।

दिलमायाले आफूलाई कुटपिट गरी घरबाट निकालिएको दाबी गर्दै २०७३ असोज ६ गते अंशचलनको मुद्दा दायर गरेकी थिइन्। अदालतले भने वादी र प्रतिवादीबीच यसअघि कानुनबमोजिम अंशबण्डा भएको प्रमाण नदेखिएको भन्दै पाँच अंशियार कायम गरी अंश लाग्ने सम्पत्ति बण्डा गर्नुपर्ने ठहर गरेको छ।

उपलब्ध अदालतको फैसलामा प्रतिवादीको नाम हर्कराज राई उल्लेख छ। जिल्ला अदालतले २०७६ असार १२ गते फैसला गरेको विवरणसमेत सार्वजनिक भएको छ।

दिलमायाले फिरादपत्रमा आफू र हर्कराजबीच २०५४ पुस ८ गते प्रेम विवाह भएको उल्लेख गरेकी छन्। उनीहरूबाट छोरी एलिसा राई जन्मिएको र मुद्दा दायर गर्दा छोरी १७ वर्षकी रहेको उनको फिरादमा उल्लेख थियो।

आफूहरूबीच कानुनबमोजिम अंशबण्डा नभएको तथा अंशबण्डा गर्नुपर्ने सम्पत्ति विपक्षीहरूकै नाममा रहेको भन्दै उनले आफ्नो अंश छुट्याइदिन माग गरेकी थिइन्।

तर मुद्दा सम्पत्तिको बाँडफाँटमा सीमित थिएन। फिरादपत्रमा उनले वैवाहिक जीवन सुरु भएदेखि नै पति हर्कराजसँग झैझगडा र कुटपिट हुने गरेको आरोपसमेत लगाएकी थिइन्।

दिलमायाले हर्कराजले परस्त्रीसँग सम्बन्ध राखेको आरोप लगाएको र त्यसबारे पटकपटक प्रहरीमा उजुरी दिएको दाबी गरेकी छन्। छोरीको अनुहार हेरेर पटकपटक पति–पत्नी मिलेर बसेको पनि उनको फिरादमा उल्लेख छ।

विदेशबाट फर्किएपछि पनि त्यस्तै अवस्था दोहोरिएको र आफूलाई कुटपिट गरी ज्यानै जाने अवस्था सिर्जना गरेको उनको दाबी थियो।

प्रहरीमा पुनः उजुरी गरेपछि हर्कराजले आफूलाई घरमा बस्न र खानलाउन नदिने भन्दै कुटपिट गरी घरबाट निकालिदिएको दाबी पनि उनले अदालतमा गरेकी थिइन्। यी विवरण भने दिलमायाले फिरादपत्रमा लगाएका आरोप हुन्।

दिलमायाले विपक्षीहरूको सम्पूर्ण सम्पत्तिलाई चार भाग लगाउनुपर्ने माग गरेकी थिइन्। त्यसपछि हर्कराजको भागमा पर्ने एक हिस्सालाई हर्कराज, आफू र छोरी एलिसाबीच पुनः तीन भाग लगाएर आफ्नो हिस्सा कायम गर्नुपर्ने उनको माग थियो।

अदालतले भने नाता, पुस्तावली र मुद्दामा पेश भएका प्रमाणको अध्ययनपछि पाँच अंशियार कायम गरेको छ।

फैसलाअनुसार हर्कराज राई, उनका दाजुहरू आशय कुमार राई र एकराज राई, आमा जसामाया राई तथा मूल पुरुषतर्फकी जेठी पत्नी धनकुमारी राई गरी पाँच जना अंशियार कायम भएका छन्।

यी अंशियारबीच यसअघि विधिवत् अंशबण्डा भएको प्रमाण नदेखिएको अदालतको ठहर छ।

अर्थात्, परिवारका सदस्यहरूको नाममा छुट्टाछुट्टै सम्पत्ति देखिए पनि पहिले नै कानुनी रूपमा अंश छुट्याइएको प्रमाण नभएसम्म अंश लाग्ने सम्पत्तिमा सबै अंशियारको हक कायम हुने अदालतको निष्कर्ष देखिन्छ।

मुद्दामा आशय कुमार राईको नाममा रहेका केही जग्गाको विषय पनि उठेको थियो।

कित्ता नम्बर ३९५, ९२५ र ९२९ का सम्पत्ति ब्रिटिस सेनामा काम गरेर कमाएको रकमबाट खरिद गरिएको र ती निजी आर्जनका सम्पत्ति भएकाले अंशबण्डाबाट अलग राख्नुपर्ने दाबी गरिएको थियो।

तर अदालतले उक्त दाबी पुष्टि हुने पर्याप्त प्रमाण नदेखिएको जनाएको छ।

ब्रिटिस सेनाबाट कमाएको रकम नेपालमा ल्याएर ती जग्गा खरिद गरिएको भन्ने कुरा प्रमाणित हुने कागजात पेश नभएको भन्दै अदालतले ती सम्पत्तिलाई अंशबण्डाबाट बाहिर राख्ने आधार नभएको ठहर गरेको छ।

अदालतले प्रतिवादीहरूले पेश गरेको तायदाती फाँटवारीसमेत अध्ययन गरेको थियो। प्रतिवादीहरूको नाममा सम्पत्ति रहेको देखिए पनि ती सम्पत्तिमा अंशियारहरूको हक लाग्ने निष्कर्ष फैसलामा उल्लेख छ।

दिलमायाले आफूलाई घरबाट निकालिएको र खानलाउनसमेत नदिइएको दाबी गरेकी थिइन्।

अदालतले यस विषयलाई पनि फैसलामा समेटेको छ। हर्कराजले दिलमायालाई खानलाउन दिएको भए उनी पति समेतलाई विपक्षी बनाएर अंश मुद्दा लिएर अदालतसम्म आउनुपर्ने अवस्था किन आयो भन्ने प्रश्नको अन्यथा पुष्टि हुन नसकेको अदालतको फैसलामा उल्लेख छ।

मुद्दाका क्रममा विभिन्न व्यक्तिको बयानसमेत लिइएको थियो। बयान र उपलब्ध प्रमाणका आधारमा हर्कराज, उनका दाजुहरू आशय कुमार राई तथा एकराज राई, आमा जसामाया राई र धनकुमारी राईसमेत पाँच अंशियार रहेको निष्कर्ष अदालतले निकालेको हो।

अब फैसलाको मुख्य हिसाबमा आउँदा दिलमायाले पाउने अंश १/१५ कायम हुन्छ।

अदालतले पहिले अंश लाग्ने सम्पत्तिलाई पाँच अंशियारबीच पाँच भाग लगाउने आधार लिएको छ। त्यसअनुसार हर्कराजको हिस्सा समग्र सम्पत्तिको १/५ हुन्छ।

त्यसपछि हर्कराजको १/५ हिस्सालाई हर्कराज स्वयं, पत्नी दिलमाया र छोरी एलिसाबीच तीन भाग लगाउनुपर्ने हुन्छ।

यसरी १/५ लाई तीन भाग गर्दा दिलमायाको हिस्सा १/१५ हुन आउँछ।

अदालतले दर्ता स्रेस्तामा कायम अंश लाग्ने सम्पत्तिलाई पाँच भाग लगाई हर्कराजको हिस्सा छुट्याउन र हर्कराजको त्यही हिस्साबाट दिलमायाको अंश कायम गर्नुपर्ने ठहर गरेको छ।

यसको अर्थ दिलमायाले समग्र पारिवारिक सम्पत्तिको १/१५ हिस्सा पाउने होइन कि पहिले पाँच अंशियारबीच हर्कराजको १/५ हिस्सा छुट्याइन्छ र त्यस १/५ को एकतिहाइ दिलमायाको भाग हुन्छ। गणितीय रूपमा त्यसको परिणाम १/१५ हुन्छ।

फैसला सार्वजनिक भएपछि हर्क साम्पाङले भने जेठी पत्नी दिलमायासँग आफूहरू पहिल्यै अलग भइसकेको बताएका छन्।

उनले आफूले घरेलु हिंसा नगरेको र अदालतमा लगाइएका आरोप मिथ्या भएको दाबी गरेका छन्। साम्पाङका अनुसार आफूहरूबीचको सम्बन्धको विषय करिब दुई दशकअघिको हो र लामो समयपछि पुनः मिलनको प्रयास गर्दा दिलमायाले अस्वीकार गरेको उनको भनाइ छ। उनले छोरी एलिसाको हेरचाह तथा पढाइको जिम्मेवारी आफूले लिएको दाबीसमेत गरेका छन्।

यसरी हेर्दा अदालतको फैसला सम्बन्धविच्छेदको फैसला नभई अंशचलनसम्बन्धी फैसला हो। अदालतले वैवाहिक सम्बन्धको विवादका सबै आरोप प्रमाणित भएको निष्कर्ष निकालेकोभन्दा पनि उपलब्ध नाता, पुस्तावली, तायदाती र अन्य प्रमाणका आधारमा अंशियार कायम गरी सम्पत्ति बाँडफाँट गर्नुपर्ने ठहर गरेको हो।