काठमाडौं। पाकिस्तानमा इमरान खानको राजनीतिक यात्रा आफैंमा असाधारण छ। क्रिकेटको मैदानमा देशलाई विश्वकप जिताएका उनी समाजसेवामा लागे, त्यसपछि राजनीतिमा प्रवेश गरे र अन्ततः प्रधानमन्त्री बने। तर सत्तामा पुग्ने उनको यात्रा जति तीव्र थियो, सत्ताबाट बाहिरिने क्रम त्यति नै नाटकीय रह्यो। अहिले उनी जेलमा छन्। तर पाकिस्तानको राजनीतिमा उनको प्रभाव भने अझै देखिन्छ।

सन् १९९२ मार्च २५ मा पाकिस्तानले क्रिकेट विश्वकप जित्दा इमरान खान राष्ट्रिय नायक बनेका थिए। कप्तानका रूपमा हासिल गरेको त्यो सफलता उनको जीवनको सबैभन्दा ठूलो पहिचानमध्ये एक बन्यो। क्रिकेटकै कारण बनेको लोकप्रियता पछि उनको सामाजिक र राजनीतिक यात्राको महत्वपूर्ण आधार बन्यो।

क्रिकेटबाट संन्यास लिएपछि इमरान समाजसेवामा सक्रिय भए। आफ्नी आमाको सम्झनामा उनले लाहोरमा सौकात खानुम मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल स्थापना गरे। आर्थिक अवस्था कमजोर भएका बिरामीलाई उपचार उपलब्ध गराउने उद्देश्यले स्थापना गरिएको अस्पतालले उनलाई क्रिकेटभन्दा बाहिर पनि जनतासँग जोड्यो।

तर इमरानको यात्रा समाजसेवामै रोकिएन।

सन् १९९६ अप्रिल २५ मा उनले पाकिस्तान तेहरिक ए इन्साफ अर्थात् पीटीआई स्थापना गरे। पार्टी स्थापना भएको सुरुवाती वर्षमा भने इमरानले अपेक्षित राजनीतिक सफलता पाउन सकेनन्। सन् २००२ को संसदीय निर्वाचनमा पीटीआईले एउटा सिट जित्यो। सन् २००८ को निर्वाचन भने पार्टीले बहिष्कार गर्‍यो।

सन् २०११ पछि पीटीआईको प्रभाव विस्तार हुँदै गयो। भ्रष्टाचारविरुद्धको अभियानलाई प्रमुख राजनीतिक मुद्दा बनाएका इमरानले पुराना राजनीतिक दल र तिनको नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाए। परिवर्तन चाहने युवापुस्तामाझ उनको लोकप्रियता बढ्दै गयो।

सन् २०१८ को आमनिर्वाचनमा पीटीआई प्रमुख शक्तिका रूपमा स्थापित भयो। त्यसपछि इमरान खान पाकिस्तानको प्रधानमन्त्री बने। क्रिकेटमा देशको कप्तानी गरेका उनी अब आणविक शक्ति सम्पन्न मुलुकको सरकारको नेतृत्व गरिरहेका थिए।

तर प्रधानमन्त्री बनेपछि उनको राजनीतिक यात्रा अपेक्षाअनुसार सहज रहेन।

पाकिस्तानको राजनीतिमा सेनाको प्रभाव महत्वपूर्ण मानिन्छ। इमरानको राजनीतिक उदयलाई पनि तत्कालीन सैन्य नेतृत्वसँगको सम्बन्धको सन्दर्भमा हेर्ने गरिन्छ। तर प्रधानमन्त्री बनेपछि यही सम्बन्धमा क्रमशः दरार देखिन थाल्यो।

विशेषगरी गुप्तचर निकायको नेतृत्व चयनको विषयमा तत्कालीन सेना प्रमुख जनरल कमर जावेद बाजवासँग इमरानको मतभेद बढेको बताइन्छ। सरकार र सेनाबीचको सम्बन्ध कमजोर हुँदै गएपछि इमरान सरकारमाथि राजनीतिक दबाब पनि बढ्यो।

अन्ततः सन् २०२२ मा संसदमा भएको अविश्वास प्रस्तावबाट इमरान प्रधानमन्त्री पदबाट हटे।

सत्ताबाट बाहिरिएपछि भने उनको राजनीतिक सक्रियता झनै बढ्यो। उनले सरकार र शक्तिशाली संस्थाहरूको आलोचना गर्दै देशभर सभा तथा प्रदर्शन गरे। नोभेम्बर २०२२ मा राजनीतिक कार्यक्रममा उनीमाथि गोली प्रहारको प्रयास भयो। घटनामा उनी घाइते भए पनि बाँच्न सफल भए।

प्रधानमन्त्री पदबाट हटेपछि इमरानमाथि विभिन्न मुद्दा लाग्न थाले। भ्रष्टाचार, सरकारी उपहार, राज्यका संवेदनशील सूचना तथा गैरकानुनी विवाहलगायत विषयमा उनीमाथि अभियोग लगाइयो।

इमरान र उनका समर्थकहरूले भने आफूविरुद्धका कानुनी कारबाहीलाई राजनीतिक प्रतिशोधका रूपमा व्याख्या गर्दै आएका छन्। सरकार पक्षले भने उनलाई कानुनी प्रक्रियाबाट उन्मुक्ति दिन नसकिने बताउँदै आएको छ।

इमरान जेल पुगेपछि पनि उनको राजनीतिक प्रभाव समाप्त भएन। पछिल्लो आमनिर्वाचनमा पीटीआईका उम्मेदवारहरूले स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा चुनाव लडे। उनीहरूले उल्लेख्य सफलता हासिल गरे। यसबाट इमरानको व्यक्तिगत लोकप्रियता र पीटीआईको राजनीतिक आधार अझै कायम रहेको देखियो।

इमरानको जेल जीवनसँगै उनको स्वास्थ्य पनि पछिल्लो समय राजनीतिक बहसको विषय बनेको छ। परिवार र पीटीआई नेताहरूले उनको स्वास्थ्यबारे चिन्ता व्यक्त गर्दै विशेषज्ञ चिकित्सकबाट उपचार गराउन माग गर्दै आएका छन्।

परिवारले उनको आँखासम्बन्धी समस्या गम्भीर बन्दै गएको दाबी गरेको छ। सरकारले भने उपचारमा लापरबाही भएको आरोप अस्वीकार गर्दै आएको छ। सरकारी पक्षका अनुसार इमरानलाई स्वास्थ्य परीक्षणका लागि अस्पताल लगिएको थियो र चिकित्सकीय रिपोर्टमा गम्भीर समस्या नदेखिएको बताइएको छ।

यही विषयलाई लिएर पीटीआई समर्थकहरूले उनको रिहाइ र उपचारको माग गर्दै प्रदर्शन गरेका छन्। खैबर पख्तुनख्वाबाट सुरु भएको प्रदर्शन राजधानी इस्लामाबादतर्फ केन्द्रित गर्ने प्रयाससमेत भएको छ।

इमरानको गिरफ्तारीपछि पाकिस्तानमा यसअघि पनि ठूलो विरोध प्रदर्शन भएको थियो। सन् २०२३ मा उनको गिरफ्तारीपछि भएको आन्दोलन हिंसात्मक बनेको थियो। सरकारी तथा सार्वजनिक संरचनामा क्षति पुग्यो। प्रदर्शनकारी र सुरक्षाकर्मीबीचको झडपमा मानिसहरूको ज्यानसमेत गएको थियो।

इमरानको राजनीतिक सफलताको एउटा प्रमुख आधार उनको व्यक्तिगत लोकप्रियता हो। उनी परम्परागत राजनीतिक परिवारबाट आएका नेता थिएनन्। क्रिकेटको मैदानमा बनाएको राष्ट्रिय छवि, समाजसेवाबाट हासिल गरेको विश्वास र भ्रष्टाचारविरोधी राजनीतिक अभियानले उनलाई फरक पहिचान दियो।

उनले पाकिस्तानका पुराना राजनीतिक दलहरूलाई चुनौती दिँदै आफूलाई नयाँ राजनीतिक विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गरे। विशेषगरी युवापुस्तामा उनको आकर्षण बढ्यो। सामाजिक सञ्जाल र ठूला जनसभामार्फत उनले आफ्नो राजनीतिक सन्देश व्यापक बनाए।

तर इमरानको राजनीतिक शैलीमाथि आलोचना पनि हुँदै आएको छ। उनका समर्थकहरू उनलाई परम्परागत शक्तिविरुद्ध उभिएका नेता मान्छन्। आलोचकहरू भने उनको आक्रामक राजनीतिक शैलीले पाकिस्तानमा राजनीतिक ध्रुवीकरण बढाएको तर्क गर्छन्।

आज इमरान खान जेलमा छन्। तर उनको नाम पाकिस्तानको राजनीतिबाट हटेको छैन। केन्द्रमा उनको दल सत्तामा नभए पनि खैबर पख्तुनख्वामा पीटीआईको सरकार रहनुले उनको राजनीतिक आधार अझै महत्वपूर्ण रहेको देखाउँछ।

अर्कोतर्फ पाकिस्तान आर्थिक संकट, राजनीतिक अस्थिरता र संस्थागत टकरावबाट गुज्रिरहेको छ। सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषलगायत संस्थासँग सहकार्य गर्दै अर्थतन्त्र सुधारको प्रयास गरिरहेको छ। तर राजनीतिक विवादले सरकारका लागि चुनौती थपिरहेको छ।

इमरान खान एउटा क्रिकेटर प्रधानमन्त्री बनेर जेल पुगेका व्यक्तिमात्र होइनन्। यो पाकिस्तानको सत्ता संरचना, सेना, राजनीतिक दल, न्यायालय र जनमतबीचको जटिल सम्बन्धको एक ज्वलन्त उदाहरण हुन्।

सन् १९९२ मा विश्वकपको ट्रफी उचाल्दा इमरान पाकिस्तानका राष्ट्रिय नायक थिए। सन् २०१८ मा प्रधानमन्त्री बन्दा उनी परिवर्तनको आशासहित राजनीतिमा उदाएका नेता बने। अहिले जेलमा हुँदा पनि उनको राजनीतिक चर्चा रोकिएको छैन।

इमरान खानको आगामी यात्रा अदालतका फैसला, पीटीआईको संगठनात्मक अवस्था, जनसमर्थन र पाकिस्तानको बदलिँदो राजनीतिक समीकरणसँग जोडिएको छ। त्यसैले उनको राजनीतिक भविष्यबारे अहिले नै निष्कर्ष निकाल्नुभन्दा पाकिस्तानको राजनीतिमा उनको प्रभाव कसरी अगाडि बढ्छ भन्ने हेर्नु महत्वपूर्ण हुनेछ।

एउटा कुरा भने निश्चित छ। इमरान खानको राजनीति प्रधानमन्त्री पद गुमाएसँगै समाप्त भने भएको छैन।