काठमाडौं । मानिसले देखेको दृश्य, सुनेको आवाज र वरिपरिको वातावरणबाट प्राप्त सूचना मस्तिष्कले कसरी बुझ्छ ? यही प्रक्रियामा आउने गडबडीले सोचाइ, अनुभूति र संवाद गर्ने क्षमतामा कस्तो असर पार्छ ? सिजोफ्रेनियाबारे वैज्ञानिकहरूले खोजिरहेको एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न यही हो। नयाँ अध्ययनले मस्तिष्कमा उत्पन्न हुने कमजोर विद्युतीय संकेत र यस मानसिक स्वास्थ्य अवस्थाका विभिन्न लक्षणबीच सम्बन्ध रहेको देखाएको छ।

साइन्स एड्भान्सेज जर्नलमा प्रकाशित अध्ययनअनुसार सिजोफ्रेनिया भएका व्यक्तिमा मस्तिष्कको ‘बिटा-ब्यान्ड गतिविधि’ कमजोर देखिएको छ। यो गतिविधिमा आएको परिवर्तन बाहिरी संसारबाट प्राप्त सूचना बुझ्ने कठिनाइ, बोली अव्यवस्थित हुने समस्या र लक्षणको गम्भीरतासँग सम्बन्धित पाइएको हो। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार यो खोजले सिजोफ्रेनियाका फरक-फरक लक्षणको पछाडि साझा मस्तिष्कीय प्रक्रिया हुन सक्ने सम्भावना देखाएको छ।

बिटा-ब्यान्ड गतिविधि मस्तिष्कमा उत्पन्न हुने विद्युतीय लय हो। यसले संवेदी सूचना प्रशोधन गर्न, अनुभवलाई अर्थ दिन र वातावरणअनुसार प्रतिक्रिया जनाउन भूमिका खेल्छ। मस्तिष्कले बाहिरी संसारबाट प्राप्त सूचना कसरी बुझ्छ र त्यसलाई आफ्नो पहिलेको अनुभवसँग कसरी जोड्छ भन्ने प्रक्रियामा पनि यस्तो गतिविधि महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ।

अध्ययनमा सिजोफ्रेनिया भएका व्यक्तिमा यही विद्युतीय गतिविधि कमजोर देखिएको थियो। विशेषगरी आवाज प्रशोधन गर्ने, दृश्य बुझ्ने र शारीरिक गतिविधिसँग सम्बन्धित कार्य गर्दा यस्तो परिवर्तन देखिएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्। बिटा-ब्यान्ड गतिविधि बढी कमजोर भएका व्यक्तिमा सूचना बुझ्ने कठिनाइ र बोलीसम्बन्धी समस्या पनि देखिएकाले अनुसन्धानकर्ताहरूले मस्तिष्कीय गतिविधि र लक्षणबीचको सम्बन्धलाई महत्त्व दिएका छन्।

यसले सिजोफ्रेनियामा देखिने सबै समस्या छुट्टाछुट्टै कारणले उत्पन्न भएका नहुन सक्ने सम्भावना देखाउँछ। फरक लक्षणमा मस्तिष्कको सूचना प्रशोधन गर्ने साझा प्रणालीको भूमिका हुन सक्छ भन्ने अध्ययनको मुख्य सङ्केत हो।

अनुसन्धानमा सिजोफ्रेनिया भएका २५ जना र स्वस्थ २५ जना गरी ५० जना सहभागी थिए। उनीहरूको मस्तिष्कको गतिविधि मापन गर्न म्याग्नेटोइन्सेफलोग्राफी (एमईजी) प्रविधि प्रयोग गरिएको थियो। यस प्रविधिले मस्तिष्कको विद्युतीय गतिविधिसँग सम्बन्धित अत्यन्त कमजोर चुम्बकीय संकेत मापन गर्छ।

सहभागीहरूलाई दृश्य र आवाजको समय पहिचान गर्नुपर्ने कार्य दिइएको थियो। साथै, उनीहरूको बोलीको पनि विश्लेषण गरिएको थियो। त्यसपछि अनुसन्धानकर्ताहरूले मस्तिष्कको गतिविधिमा देखिएका परिवर्तनलाई सिजोफ्रेनियाका लक्षणसँग तुलना गरे।

नतिजामा सिजोफ्रेनिया भएका व्यक्तिमा बिटा-ब्यान्ड गतिविधि कमजोर देखियो। यस्तो परिवर्तन विभिन्न प्रकारका कार्यमा देखिएकाले समस्या कुनै एउटा संवेदी प्रक्रियामा मात्र सीमित नहुन सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको निष्कर्ष छ।

अध्ययनकी प्रमुख अनुसन्धानकर्ता हिसी (टियाना) वेईका अनुसार विभिन्न गतिविधिमा एउटै प्रकारको कमजोर संकेत देखिनुले सिजोफ्रेनियाका फरक-फरक लक्षणबीच साझा जैविक आधार हुन सक्ने सम्भावना देखाएको छ।

म्याकगिल विश्वविद्यालयका मनोचिकित्साका प्राध्यापक तथा अध्ययनका वरिष्ठ लेखक डा. लेना पलानियप्पनका अनुसार मस्तिष्कले संसारबारे आफ्नो बुझाइ कसरी बनाउँछ र नयाँ सूचनाअनुसार त्यसलाई कसरी परिमार्जन गर्छ भन्ने अध्ययनले सिजोफ्रेनियाका विभिन्न लक्षणबीचको सम्बन्ध बुझ्न सहयोग गर्न सक्छ।

सिजोफ्रेनिया जटिल मानसिक स्वास्थ्य अवस्था हो। यसले व्यक्तिको सोचाइ, अनुभूति, व्यवहार र संवाद गर्ने क्षमतामा असर पार्न सक्छ। कसैले वास्तविक नभएका आवाज सुन्न सक्छन् भने कसैको विचार वा बोली अव्यवस्थित हुन सक्छ। दैनिक कामकाज सञ्चालन गर्न र सामाजिक सम्बन्ध कायम राख्न पनि कठिनाइ हुन सक्छ।

यस्ता लक्षण व्यक्तिअनुसार फरक हुने भएकाले तिनको पछाडि रहेका जैविक प्रक्रिया बुझ्नु वैज्ञानिकहरूका लागि चुनौतीपूर्ण छ। मस्तिष्कको सूचना प्रशोधन गर्ने साझा प्रक्रियामा परिवर्तन आउनु विभिन्न लक्षणबीचको सम्बन्ध बुझ्ने एउटा सम्भावित बाटो हुन सक्छ।

यदि आगामी अनुसन्धानले अहिले देखिएको सम्बन्धलाई पुष्टि गरेमा बिटा-ब्यान्ड गतिविधि मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी जोखिम मूल्याङ्कन गर्ने नयाँ विधि विकास गर्न उपयोगी हुन सक्छ। विशेषगरी प्रारम्भिक चरणमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या देखिएका युवालाई थप मूल्याङ्कन आवश्यक छ कि छैन भन्ने पहिचान गर्न भविष्यमा यसले सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

तर अहिलेको अध्ययनले यस्तो प्रयोगको सम्भावना मात्र देखाएको हो। मस्तिष्कको संकेत मापन गरेर कसैलाई भविष्यमा सिजोफ्रेनिया हुन्छ वा हुँदैन भनेर निश्चित गर्न सकिने अवस्था छैन।

सिजोफ्रेनियासँग सम्बन्धित प्रारम्भिक परिवर्तन पहिचान गर्नु मानसिक स्वास्थ्य क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण चुनौती हो। सोचाइ, व्यवहार, सामाजिक सम्बन्ध वा संवाद गर्ने शैलीमा परिवर्तन विभिन्न कारणले देखिन सक्छन्। त्यसैले यस्ता परिवर्तन वा मस्तिष्कको कुनै एउटा संकेतका आधारमा मात्रै सिजोफ्रेनिया भएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

नयाँ अध्ययनले बिटा-ब्यान्ड गतिविधि र लक्षणबीच सम्बन्ध देखाए पनि कमजोर संकेत नै रोगको कारण हो भन्ने प्रमाणित गरेको छैन। रोगसँग सम्बन्धित परिवर्तन र रोग उत्पन्न गर्ने कारणबीच भिन्नता हुन्छ। अहिले उपलब्ध नतिजाले यी दुईबीचको सम्बन्ध स्पष्ट पार्न पर्याप्त आधार दिँदैन।

अध्ययनमा सहभागीको सङ्ख्या पनि सीमित थियो। सिजोफ्रेनिया भएका २५ जना र स्वस्थ २५ जनाबाट प्राप्त नतिजाले सबै उमेर समूह र जनसङ्ख्याको अवस्था प्रतिनिधित्व गर्छ भन्ने निश्चित छैन। त्यसैले ठूलो समूहमा थप अनुसन्धान गर्न, अन्य अनुसन्धानकर्ताबाट नतिजा पुष्टि गर्न र सहभागीको स्वास्थ्य अवस्थालाई लामो समयसम्म पछ्याउन आवश्यक छ।

थप अध्ययनबाट यसको उपयोगिता प्रमाणित भएमा बिटा-ब्यान्ड गतिविधिले सिजोफ्रेनियाको जैविक आधार बुझ्न, प्रारम्भिक जोखिम मूल्याङ्कनका विधि विकास गर्न र उपचारका सम्भावित नयाँ लक्ष्य पहिचान गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

अहिलेलाई भने यो मस्तिष्कीय संकेत सिजोफ्रेनिया पहिचान गर्ने प्रमाणित परीक्षण होइन। रोग पहिचान गर्न व्यक्तिमा देखिएका लक्षण, स्वास्थ्यसम्बन्धी इतिहास र मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञको विस्तृत मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।

नयाँ अध्ययनको महत्त्व तत्काल रोग पहिचान गर्ने उपाय फेला पर्नुमा भन्दा सिजोफ्रेनियाका विभिन्न लक्षणलाई जोड्ने मस्तिष्कीय प्रक्रिया बुझ्ने नयाँ सम्भावना खुल्नुमा छ। आगामी अनुसन्धानले यो सम्बन्ध पुष्टि गर्न सकेमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी जोखिम समयमै पहिचान गर्ने र आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउने दिशामा नयाँ बाटो खुल्न सक्छ।