काठमाडौं। सूचना प्रविधिले तीव्र रूपमा रूपान्तरण गरिरहेको यो युग-समय-चक्रमा बाँचिरहेका छौँ। यस युगलाई विज्ञान प्रविधिको युग वा ‘एआई’को युगका रूपमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ । 

एआईले शिक्षा र स्वास्थ्यजस्ता आधारभूत क्षेत्रमा नभई मानव भावनासँग गहिरो रूपमा जोडिएको कला क्षेत्रमा समेत  प्रभाव पार्न थालेको छ । विशेषगरी गीत-संगीतको क्षेत्रमा यसको प्रभाव स्पष्ट रूपमा देखिन थालेको छ ।

नेपाली संगीत उद्योगमा देखिएको एआई आधारित ‘पुराना गीत पुनःनिर्माण’ प्रवृत्ति केवल डिजिटल ट्रेन्ड मात्र नभई संरचनात्मक परिवर्तनको संकेतका रूपमा देखिएको छ। 

युट्युब, टिकटक र फेसबुक जस्ता प्लेटफर्ममा पुराना गीतहरूको ‘एआई भर्सन’ तीव्र रूपमा फैलिँदै जाँदा यसको प्रभाव सिर्जनात्मक अधिकार, रोयल्टी अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक स्मृतिसम्म पुगेको विश्लेषण गरिएको छ। 

विशेषज्ञहरूका अनुसार एआई प्रविधिले संगीत उत्पादनलाई सरल र सस्तो बनाइदिएको छ। तर यसको दुरुपयोग बढ्दै जाँदा मौलिक सिर्जनाको अस्तित्व नै चुनौतीमा पर्न सक्ने अवस्था बनेको छ।

एआई भर्सनको विस्तार पहिलेको ‘रिमिक्स’ वा ‘रिमास्टर’ परम्पराभन्दा धेरै फरक देखिएको छ। पहिले गीतमा ध्वनि गुणस्तर सुधार, वाद्ययन्त्र परिमार्जन वा हल्का पुनः सम्पादन गरिन्थ्यो। 

तर अहिले स्वर नै परिवर्तन गर्ने, नयाँ गायकको जस्तो आवाज बनाउने र सम्पूर्ण संगीत संरचना पुनः डिजाइन गर्ने अभ्यास बढेको छ। यसले पुरानो गीतलाई पुनः सम्पादन गरिएको सामग्री मात्र नभई लगभग नयाँ सिर्जना जस्तो बनाइदिएको छ। डिजिटल संगीत विश्लेषकहरूका अनुसार यो अवस्था ‘एआई डेरिभेटिभ कृति’को स्तरमा पुगेको देखिन्छ।

यो प्रवृत्ति फैलिनुको मुख्य कारण केवल प्रविधि मात्र नभई डिजिटल प्लेटफर्मको एल्गोरिदमिक संरचना पनि हो। युट्युब र टिकटक जस्ता प्लेटफर्ममा छोटो भिडियो सामग्रीमा संगीतको प्रभाव बढी हुने भएकाले एआई भर्सन गीतहरूले छिटो भ्युज पाउने सम्भावना हुन्छ।

पुराना गीतप्रतिको भावनात्मक आकर्षण, नयाँ आवाजप्रति जिज्ञासा र एआई टुल्सको सहज उपलब्धताले मिलेर यसलाई ‘भाइरल इकोनोमी’ मा परिणत गरेको देखिन्छ।

यसको प्रत्यक्ष असर मौलिक स्रष्टाको आर्थिक अधिकारमा परेको छ। सामान्य रूपमा रोयल्टी प्रणाली गीतको मौलिक रेकर्डिङ, कम्पोजिसन, शब्द र प्रदर्शन अधिकारमा आधारित हुन्छ तर एआई भर्सनमा स्वर परिवर्तन, संरचना पुनः निर्माण र नयाँ शैलीको प्रयोग भएपछि रोयल्टी प्रणाली नै जटिल बन्न पुगेको छ।

कतिपय अवस्थामा एआई संस्करणले मौलिक गीतभन्दा बढी भ्युज पाउने भएकाले मौलिक सामग्री ओझेलमा पर्ने र स्रष्टाको नियमित आम्दानी घट्ने अवस्था देखिएको छ।

नेपाली संगीतका कालजयी स्रष्टा गोपाल योञ्जन का गीतहरूदेखि समकालीन लोकप्रिय रचना तथा पुरुषोत्तम न्यौपाने का गीतहरू, साथै राजु सिंह का संगीत र चलचित्र ‘साइनो’ का गीतहरू समेत एआई भर्सनमा पुनः निर्माण भएपछि सामाजिक सञ्जालमा पुनः लोकप्रिय बनेका छन्। तर यसले मौलिक संस्करणको पहिचान कमजोर बनाउने र नयाँ पुस्ताले एआई संस्करणलाई नै ‘मूल’ ठान्ने जोखिम बढाएको छ।

संगीत रोयल्टी संकलन समाजका अध्यक्ष सुरेश अधिकारी का अनुसार अनुमति बिना गीतलाई एआईमार्फत रूपान्तरण गर्नु प्रत्यक्ष अधिकार हनन हो र यसले मौलिक स्रष्टालाई आर्थिक रूपमा वञ्चित बनाउँछ।

त्यस्तै गीतकार संघ नेपालका अध्यक्ष वसन्त थापा ‘वित्यासी’ले मौलिक सिर्जनाको अनुमति बिना गरिएको परिवर्तनलाई कानुनी र नैतिक रूपमा गलत भन्दै स्रष्टाको सहमति अनिवार्य हुनुपर्ने धारणा राखेका छन्।

नेपालमा बौद्धिक सम्पत्ति सम्बन्धी कानुनले मौलिक संगीत, शब्द र स्वरलाई संरक्षण गर्ने व्यवस्था गरे पनि एआईद्वारा गरिएको ‘परिवर्तित सिर्जना’ स्पष्ट रूपमा परिभाषित नभएकाले कानुनी अस्पष्टता देखिएको छ। विशेषगरी एआई भर्सनलाई नयाँ कृति मान्ने कि मौलिक कृतिको ‘व्युत्पन्न’ मान्ने भन्ने विषय अझै स्पष्ट छैन। 

यस कारण रोयल्टी कसले पाउने, अधिकार कसको हुने र अनुमति आवश्यक हुने कि नहुने भन्ने प्रश्नमा विवाद बढ्दै गएको छ।

डिजिटल प्लेटफर्म युट्युब र टिकटकमा ‘एआई कभर’, ‘रिमेक’, वा ‘कपीराइट फ्री’ जस्ता लेबल प्रयोग गरी सामग्री अपलोड गर्ने क्रम बढेको छ तर धेरैजसो अवस्थामा मौलिक स्रष्टाको अनुमति बिना नै गीत रूपान्तरण गरिएको आशंका गरिएको छ। यसले प्लेटफर्महरूमा सामग्री नियन्त्रण र कपीराइट व्यवस्थापनमा थप चुनौती सिर्जना गरेको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार यो समस्या आर्थिक वा कानुनी मात्र नभई सांस्कृतिक समस्या पनि हो। यसले मौलिक गीतको ऐतिहासिक मूल्य कमजोर हुने, स्रष्टाको पहिचान ओझेलमा पर्ने, नयाँ पुस्ताले एआई संस्करणलाई नै मूल ठान्ने र संगीत इतिहास नै डिजिटल रूपमा पुनर्लेखन हुने जोखिम देखिएको छ।

तर एआई प्रविधिको सकारात्मक पक्ष पनि रहेको छ। यसले नयाँ कलाकारलाई कम लागतमा संगीत उत्पादन गर्न सहयोग गर्ने, पुराना गीतलाई आधुनिक शैलीमा पुनः प्रस्तुत गर्ने, संगीत सिकाइमा उपयोगी हुने र प्रयोगात्मक संगीतको विकास गर्ने सम्भावना बोकेको छ। तर यसको प्रयोग अनुमति, पारदर्शिता र जिम्मेवारीसहित हुनुपर्नेमा विज्ञहरूको जोड छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार अबको आवश्यकता स्पष्ट कानुनी ढाँचा निर्माण गर्नु हो जसले एआईद्वारा सिर्जित वा रूपान्तरित संगीतलाई स्पष्ट रूपमा परिभाषित गर्न सकोस्। साथै डिजिटल प्लेटफर्महरूले पनि मौलिक स्रष्टाको अधिकार सुरक्षित गर्ने कडा नीति लागू गर्नुपर्ने देखिन्छ।

एआई भर्सन गीतहरूको बढ्दो प्रयोग प्रविधिको विकासको संकेत भए पनि यसले मौलिक स्रष्टाको अधिकार, रोयल्टी प्रणाली र सांस्कृतिक मूल्यमा गम्भीर चुनौती खडा गरेको छ। 

समयमै स्पष्ट कानुनी संरचना र नीतिगत व्यवस्था नभएमा मौलिक नेपाली संगीत उद्योग दीर्घकालीन रूपमा कमजोर हुन सक्ने जोखिम समेत मौलाउँसै गएको छ।

एआई प्रविधि रोक्न नसकिने भए पनि यसको जिम्मेवार प्रयोग र नियमन नै भविष्यको मुख्य दिशा हुने देखिन्छ ।