काठमाडौं। नेपालमा आकर्षक सेवा-सुविधा, उच्च पारिश्रमिक र करिअर विकासको अवसर खोज्दै चिकित्सकहरूको विदेश पलायन पछिल्ला वर्षहरूमा तीव्र रूपमा बढ्दै गएको तथ्यांकले देखाएको छ।

देशभित्र दक्ष जनशक्ति उत्पादन भइरहे पनि सोही अनुपातमा चिकित्सकहरू विदेशिने प्रवृत्ति बढ्दा नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली दीर्घकालीन रूपमा दबाबमा पर्ने संकेत देखिएको छ।

नेपाल मेडिकल काउन्सिल नेपाल मेडिकल काउन्सिल का तथ्यांकहरूले वार्षिक रूपमा ठूलो संख्यामा चिकित्सकले दर्ता प्रमाणपत्र (लाइसेन्स) लिने तर सोही वा त्यसभन्दा बढी संख्यामा विदेश जान ‘असल चारित्रिक प्रमाणपत्र’ लिने प्रवृत्ति स्थिर रूपमा बढिरहेको देखाएको छ।

सन् २०२५ को तथ्यांकअनुसार काउन्सिलले २ हजार १२२ जनालाई चिकित्सकीय दर्ता प्रमाणपत्र (लाइसेन्स) प्रदान गरेको थियो। तर सोही वर्ष २ हजार ३९० जना चिकित्सकले विदेश जानका लागि आवश्यक ‘असल चारित्रिक प्रमाणपत्र’ लिएका छन्।

यसले स्पष्ट रूपमा देखाउँछ कि विदेश जान चाहने चिकित्सकको संख्या देशभित्र नयाँ प्रवेश गर्ने चिकित्सकको संख्याभन्दा बढी हुँदै गएको छ। यसै आधारमा विश्लेषण गर्दा चिकित्सक उत्पादन र चिकित्सक पलायनबीच सन्तुलन कमजोर बन्दै गएको संकेत पाइन्छ।

सन् २०२० यता मात्रै १३ हजार १४० चिकित्सकले लाइसेन्स लिएका छन् भने ११ हजार ६८ चिकित्सकले विदेश जान असल चारित्रिक प्रमाणपत्र लिएका छन्। यद्यपि संख्या नजिक–नजिक देखिए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा विदेश जाने प्रवृत्ति तीव्र गतिमा बढिरहेको तथ्यांकले देखाउँछ।

नेपालमा चिकित्सक पलायनको प्रमुख कारण सेवा–सुविधा र करिअर अवसरसँग जोडिएको छ। देशभित्र मेडिकल अधिकृत तहमा सीमित रोजगारी, विशेषज्ञता विकासका लागि पर्याप्त अवसरको अभाव र कामको तुलनामा कम पारिश्रमिकले चिकित्सकहरूलाई वैदेशिक अवसरतर्फ आकर्षित गरिरहेको देखिन्छ।

यसैबीच विदेशका विभिन्न मुलुकहरूमा स्वास्थ्य सेवामा उच्च माग, आकर्षक तलब, व्यवस्थित कार्य वातावरण र विशेषज्ञता विकासको अवसर उपलब्ध भएकाले नेपाली चिकित्सकहरूका लागि ती देशहरू आकर्षक गन्तव्य बनेका छन्।

नेपालमा अध्ययन पूरा गरेपछि स्नातकोत्तर शिक्षा वा रोजगारीका लागि विदेश जाने प्रवृत्ति सामान्य बन्दै गएको छ, जसले असल चारित्रिक प्रमाणपत्रको माग निरन्तर बढाइरहेको छ।

काउन्सिलको तथ्यांकअनुसार नेपाली चिकित्सकहरू मुख्यतः केही सीमित मुलुकहरूमा केन्द्रित भएका छन्।

अमेरिका सबैभन्दा ठूलो गन्तव्य बनेको छ, जहाँ करिब २ हजार ९९५ जना चिकित्सक पुगेका छन्। त्यसपछि बेलायतमा २ हजार ६३७ जना र माल्दिभ्समा २ हजार २४१ जना चिकित्सक गएको देखिन्छ।

त्यसैगरी भारतमा ९१८ जना, अस्ट्रेलियामा ८४८ जना, संयुक्त अरब इमिरेट्समा ७२० जना, क्यानडामा १४८ जना र जर्मनीमा ९२ जना चिकित्सक पुगेका छन्।

समग्रमा हेर्दा चिकित्सकहरू २३ भन्दा बढी मुलुकमा अध्ययन र रोजगारीका अवसर खोज्दै गएका छन्, जसले नेपाली चिकित्सा जनशक्तिको अन्तर्राष्ट्रिय माग उच्च रहेको संकेत पनि गर्छ।

सन् २०२० देखि २०२४ सम्मको तथ्यांकले विदेश जाने चिकित्सकहरूको संख्या निरन्तर रूपमा बढिरहेको देखाउँछ।

२०२० मा ८६९ जना चिकित्सकले विदेश जान असल चारित्रिक प्रमाणपत्र लिएका थिए। यो संख्या २०२१ मा १ हजार ३२७, २०२२ मा १ हजार ९५४, २०२३ मा २ हजार ३१८ र २०२४ मा २ हजार २१० पुगेको छ।

यो वृद्धिले महामारीपछि चिकित्सक पलायन रोकिएको होइन, बरु स्थिर रूपमा उच्च स्तरमा पुगेको देखाउँछ। विशेषगरी २०२२ पछि संख्या हजारौँको स्तरमा पुगेपछि यसलाई संरचनात्मक समस्या रूपमा हेर्न थालिएको छ।

चिकित्सक पलायनको प्रत्यक्ष प्रभाव देशभित्रको स्वास्थ्य सेवामा देखिन थालेको छ। ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा चिकित्सक अभाव अझै कायम छ भने शहरी क्षेत्रमा समेत विशेषज्ञ चिकित्सकको माग उच्च छ।

दक्ष जनशक्ति बाहिरिँदा अस्पतालहरूको सेवा क्षमता प्रभावित हुने, बिरामीको प्रतीक्षा समय बढ्ने र स्वास्थ्य प्रणालीमा असन्तुलन सिर्जना हुने जोखिम बढ्दै गएको विश्लेषण गरिएको छ।

त्यसैगरी, राज्यले लगानी गरेर उत्पादन गरेको मानव संसाधन विदेशमा उपयोग हुँदा राष्ट्रिय लगानीको प्रतिफल कमजोर हुने चुनौती पनि देखिएको छ।

दर्ता प्रमाणपत्र (लाइसेन्स) लिने चिकित्सकहरूको संख्या पनि निरन्तर उतारचढावपूर्ण देखिन्छ।

सन् २०२० मा २ हजार १३१, २०२१ मा १ हजार ७१६, २०२२ मा २ हजार ८५, २०२३ मा २ हजार ६९२ र २०२४ मा २ हजार ३९४ चिकित्सकले लाइसेन्स लिएका छन्।

हालसम्म नेपालमा कुल ३९ हजार ४८६ चिकित्सकले लाइसेन्स लिइसकेका छन्, जसले चिकित्सा शिक्षा र उत्पादन विस्तार भइरहेको देखाउँछ। तर उत्पादनसँगै टिकाउपन कमजोर देखिँदा प्रणालीगत चुनौती थपिएको छ।

विशेषज्ञहरूको धारणा अनुसार यदि यही प्रवृत्ति निरन्तर रह्यो भने नेपालले भविष्यमा चिकित्सक अभावको गम्भीर संकट भोग्नुपर्ने सम्भावना छ। विशेषगरी प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा र विशेषज्ञ उपचार सेवामा यसको असर बढी देखिन सक्छ।

यसलाई नियन्त्रण गर्न स्वास्थ्य सेवा संरचना सुधार, करिअर विकासको स्पष्ट मार्गचित्र, प्रतिस्पर्धी पारिश्रमिक प्रणाली र ग्रामीण क्षेत्रमा आकर्षण बढाउने नीति आवश्यक देखिन्छ।

नेपालमा चिकित्सक उत्पादनको गति राम्रो भए पनि विदेश पलायनको दरले त्यसलाई सन्तुलनमा राख्न कठिन बनाइरहेको छ।

सेवा-सुविधा, अवसर र करिअर विकासबीचको अन्तर घटाउन नसकेमा दक्ष चिकित्सकको दीर्घकालीन अभाव अझ गहिरो बन्न सक्ने संकेत तथ्यांकहरूले देखाएका छन्।