काठमाडौं। मानिसले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन सुख, शान्ति र सन्तुष्टिको खोजीमा बिताउँछ। प्रविधि, विज्ञान, आर्थिक समृद्धि र सामाजिक विकासका अनेक उपलब्धि हासिल गरे पनि मानिसभित्रको असन्तुष्टि भने पूर्ण रूपमा अन्त्य हुँदैन। किनकी मानिस असीमभन्दा पनि असीमको चाह राख्छ।

बाह्य जगतमा सुविधा बढे पनि मानसिक तनाव, असन्तुलित जीवनशैली, अनिद्रा, चिन्ता र असन्तुष्टिको अनुभव विश्वभर बढिरहेको देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा प्राचीन पूर्वीय दर्शनहरूले जीवनलाई बुझ्ने वैकल्पिक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छन्। यिनै प्राचीन आध्यात्मिक परम्परामध्ये ‘विज्ञान भैरव तन्त्र’लाई विशेष महत्व दिइन्छ।

करिब पाँच हजार वर्ष पुरानो मानिने यस ग्रन्थमा भगवान शिवले माता पार्वतीलाई आत्मबोध, ध्यान र चेतनाको विकासका लागि ११२ वटा साधना-सूत्र प्रस्तुत गरेको उल्लेख पाइन्छ। यी सूत्र कुनै धर्म विशेषका कर्मकाण्ड जस्तो नभई जीवनलाई सचेत, सन्तुलित र गहिरो रूपमा अनुभव गर्ने अभ्यासका रूपमा छन्।

यो ग्रन्थले मानिसलाई संसार त्याग्न होइन, संसारमै रहेर सचेत जीवन बाँच्न सिकाउने प्रयास गर्छ।

विज्ञान भैरव तन्त्र। तन्त्र के हो ? ‘तन्त्र’ दर्शनको मूल केन्द्र ‘कसरी’ भन्ने प्रश्न हो। अधिकांश मानिस आफ्नो जीवनभर काम गरिरहेका हुन्छन्, सम्बन्ध निभाइरहेका हुन्छन्, पैसा कमाइरहेका हुन्छन्, परिवार चलाइरहेका हुन्छन्। तर उनीहरूले यी सबै काम कस्तो चेतनाका साथ गरिरहेका छन् भन्ने प्रश्न भने प्रायः उठ्दैन।

तन्त्र भन्छ, समस्या काममा होइन, काम गर्ने तरिकामा हुन्छ।

एउटै भोजन दुई जनाले खान सक्छन्। एउटाले हतार, तनाव र मोबाइल हेर्दै खान सक्छ भने अर्कोले प्रत्येक गाँसलाई अनुभव गर्दै खान सक्छ। बाहिरबाट हेर्दा दुवैले एउटै काम गरेका हुन्छन्, तर चेतनाको स्तर भने फरक हुन्छ। यही भिन्नताले जीवनको गुणस्तर निर्धारण गर्ने तन्त्रको तर्क छ।

यसर्थ तन्त्रले प्रत्येक कार्यलाई ध्यानको अवसरका रूपमा हेर्छ। बस्ने, उठ्ने, हिँड्ने, बोल्ने, सुन्ने वा श्वास फेर्ने जस्ता सामान्य कामलाई समेत सचेत अभ्यास बनाउन सकिने दृष्टिकोण प्रस्तुत गरिएको छ।

तन्त्र दर्शनले मानिसको सबैभन्दा ठूलो कमजोरीमध्ये एउटा शरीरसँगको सम्बन्ध कमजोर हुनु हो भनेर व्याख्या गर्छ।

मानिस दिनभर मनका विचार, योजना, चिन्ता, स्मृति र कल्पनामा हराइरहेको हुन्छ। किनकी मन त स्वभावैले स्वप्निल हुन्छ,कल्पनाशिल हुन्छ। तर शरीर भने निरन्तर आफ्ना आवश्यकताबारे संकेत गरिरहेको हुन्छ। भोक लाग्नु, थकान महसुस हुनु, निद्रा आउनु, पीडा अनुभव हुनु वा असहजता देखिनु शरीरको आफ्नै भाषा हो।

तर आधुनिक जीवनशैलीमा मानिसहरूले ती संकेतभन्दा पनि आफ्नो मानसिक व्यस्ततालाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्। परिणामस्वरूप शरीरको स्वाभाविक लय बिस्तारै बिग्रँदै जाने तर्क तन्त्र दर्शनले प्रस्तुत गर्छ।

यसका अनुसार शरीर कुनै शत्रु  नभई जीवनको पहिलो गुरु हो। त्यसलाई महसुस गर्ने र बुझ्ने अभ्यास नै आत्मबोधको प्रारम्भिक चरण मानिन्छ।

तन्त्रले भोजनलाई अत्यन्त महत्वपूर्ण दैनिक साधनाका रूपमा हेर्छ। मानिसले दिनमा कम्तीमा दुई वा तीन पटक भोजन गर्छ। त्यसैले प्रत्येक भोजन सचेत अभ्यास बन्न सक्छ भन्ने धारणा यसले राख्छ।

धेरैजसो मानिस खाना खाइरहँदा मोबाइल चलाइरहेका हुन्छन्, टेलिभिजन हेरिरहेका हुन्छन्, कामको योजना बनाइरहेका हुन्छन् वा कसैसँग कुराकानी गरिरहेका हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा ध्यान भोजनमा नभई अन्यत्र केन्द्रित हुन्छ।

तन्त्रअनुरुप जब ध्यान भोजनमा हुँदैन, मानिसले शरीरलाई आवश्यकभन्दा बढी खाना खान सक्छ। स्वादको वास्तविक अनुभव अन्तिमतिर मात्र हुने भएकाले आवश्यकता पूरा भइसकेपछि पनि थप खाने बानी विकसित हुन सक्छ।

त्यसैले प्रत्येक गाँसलाई राम्रोसँग चपाउने, स्वादलाई पूर्ण रूपमा अनुभव गर्ने र भोजनका बेला सम्पूर्ण ध्यान त्यही प्रक्रियामा केन्द्रित गर्ने अभ्यासलाई तन्त्रले जोड दिएको छ।

यसरी खाँदा शरीरले तृप्तिको संकेत समयमै दिन्छ। पाचन प्रणालीमाथि अनावश्यक भार पर्दैन र भोजन शरीरका लागि ऊर्जा बन्ने सम्भावना बढ्छ भन्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गरिएको छ।

तन्त्र दर्शनमा नैतिकता भनेको सामाजिक नियम पालना गर्नु मात्र होइन। यसले त शरीरसँगको सामञ्जस्यलाई पनि महत्वपूर्ण आधार मान्छ।

भोक लाग्दा खानु, निद्रा लाग्दा सुत्नु, थकान हुँदा विश्राम गर्नु, शरीरलाई आवश्यक गतिविधि गर्नु र त्यसका प्राकृतिक आवश्यकतालाई सम्मान गर्नु स्वस्थ जीवनको आधार मानिएको छ।

यसको अर्थ इच्छाअनुसार जे मन लाग्यो त्यही गर्नु भन्ने होइन। तन्त्रले स्वतन्त्रतालाई जिम्मेवारीसँग जोड्छ। शरीरका संकेतलाई बुझ्दै विवेकपूर्ण निर्णय लिन सक्नु नै वास्तविक स्वतन्त्रता हो भन्ने सन्देश यसले दिन्छ।

तन्त्र दर्शनमा श्वासलाई विशेष महत्व दिइएको छ। मानिस जन्मेदेखि मृत्युसम्म निरन्तर श्वास लिइरहेको हुन्छ। तर धेरैजसो मानिसले आफ्नो श्वासप्रश्वासलाई कहिल्यै सचेत रूपमा अनुभव गर्दैन।

श्वासको गति मानसिक अवस्थासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ। तनाव हुँदा श्वास छिटो हुन्छ। रिस उठ्दा अझ तीव्र हुन्छ। डर लाग्दा अनियमित हुन्छ। शान्त अवस्थामा भने श्वास गहिरो र सहज बन्छ।

तन्त्रले यही सम्बन्धलाई अभ्यासको आधार बनाउँछ। श्वासलाई सजगतापूर्वक अवलोकन गर्ने, त्यसलाई गहिरो र स्वाभाविक बनाउने तथा वर्तमान क्षणमा रहने अभ्यासले मानसिक चञ्चलता कम गर्न सहयोग पुग्ने विश्वास व्यक्त गरिएको छ।

यस कारण तन्त्रमा धेरै ध्यान-विधिको केन्द्र श्वास नै बनेको पाइन्छ।

तन्त्रको सबैभन्दा धेरै चर्चा हुने विषयमध्ये कामवासना पनि एक हो। तर तन्त्रको दृष्टिकोण सामान्य बुझाइभन्दा केही फरक छ।

यसले कामवासनालाई शत्रुका रूपमा चित्रण गर्दैन। बरु त्यसलाई जीवनमा विद्यमान एक शक्तिशाली ऊर्जा मान्छ। समस्या ऊर्जामा होइन, त्यसप्रति मानिसको अचेत प्रतिक्रियामा रहेको तर्क यसले गर्छ।

मानिसको मन कुनै विषयमा निरन्तर केन्द्रित भइरहँदा त्यसको प्रभाव बढ्दै जान्छ। यदि त्यही समयमा श्वासप्रश्वासलाई सजगतापूर्वक नियाल्ने, मानसिक आवेगलाई प्रत्यक्ष हेर्ने र त्यससँग तादात्म्य नराख्ने अभ्यास गर्न सकियो भने भावनात्मक ऊर्जा क्रमशः शान्त र सिर्जनात्मक दिशातर्फ रूपान्तरण हुन सक्ने विश्वास तन्त्र दर्शनले व्यक्त गर्छ।

यस अवधारणाले इच्छालाई दमन गर्ने होइन, त्यसलाई बुझेर चेतनाको उच्च तहमा रूपान्तरण गर्ने सम्भावनाबारे चर्चा गर्छ।

आजको मानिससँग सुविधा धेरै छन्, तर समय कम छ। सूचना धेरै छन्, तर एकाग्रता कम छ। सम्पर्क धेरै छन्, तर आत्मीयता कम छ। उपलब्धि धेरै छन्, तर सन्तुष्टि भने सीमित छ।

यस्तो अवस्थामा तन्त्रले बाहिरी उपलब्धिभन्दा पहिले भित्री सजगतामा ध्यान दिन आग्रह गर्छ। यसले कुनै जटिल कर्मकाण्डभन्दा पनि दैनिक जीवनका सामान्य गतिविधिलाई चेतनापूर्वक अनुभव गर्ने अभ्यासलाई महत्व दिन्छ।

भोजन, श्वास, हिँडाइ, विश्राम, संवाद र मौनतालाई सचेत रूपमा बाँच्न सकियो भने मानिस क्रमशः आफैंसँग नजिक पुग्न सक्छ भन्ने यसको मूल सन्देश हो।

‘विज्ञान भैरव तन्त्र’ले प्रस्तुत गरेको जीवनदर्शनको सार एउटै छ। जीवन परिवर्तन गर्न नयाँ संसार खोज्न आवश्यक छैन, बरु अहिले बाँचिरहेको प्रत्येक क्षणलाई पूर्ण रूपमा अनुभव गर्न सिक्नुपर्छ।

शरीरका संकेतलाई सम्मान गर्ने, श्वासप्रश्वासप्रति सजग रहने, भोजनलाई ध्यानका रूपमा अनुभव गर्ने, मनका आवेगलाई बुझ्ने र प्रत्येक कार्यलाई चेतनापूर्वक गर्ने अभ्यासले मानिसलाई क्रमशः आत्मबोधतर्फ लैजान सक्छ भन्ने विश्वास यस दर्शनले व्यक्त गरेको छ।