काठमाडौं। मंगल ग्रहको भित्री संरचनाबारे गरिएको नयाँ अनुसन्धानले रातो ग्रह वास्तवमै दुई एकदमै फरक भागमा विभाजित रहेको तथ्यलाई थप बल दिएको छ।

मंगल ग्रहको दक्षिणी गोलार्धमुनि गहिराइमा रहेको क्षेत्रको तापक्रम उत्तरी गोलार्धमुनिको तुलनामा ७५० डिग्री फरेनहाइट (४०० डिग्री सेल्सियस) सम्म बढी रहेको तथ्यले वैज्ञानिकहरुलाई चकित पारेको छ। 

यसले मंगल ग्रहको उत्तरी भाग समथर र दक्षिणी भाग खस्रो तथा उच्च भूभागयुक्त हुनुको रहस्यलाई थप बल प्रधान गरेको छ। 

क्यालटेकमा कार्यरत रहेका र हाल युनिभर्सिटी अफ एरिजोनामा रहेका अलेक्जान्डर बर्नका अनुसार वैज्ञानिकहरूले सामान्यतया ग्रहहरूको भित्री भाग गोलाकार रूपमा समान हुन्छ भन्ने मान्यता राख्छन्। तर, यस्तो हुनु अनिवार्य छैन। (बर्न नयाँ अनुसन्धानका प्रमुख लेखक समेत हुन्।)

बर्न र उनको टोलीले नासाका तीन अन्तरिक्षयान मार्स ग्लोबल सर्वेयर, मार्स ओडिसी र मार्स रिकोनाइसन्स अर्बिटरबाट प्राप्त पुराना तथ्यांक पुनः अध्ययन गरेका थिए। उनीहरूले अन्तरिक्षयानको कक्षीय गतिमा देखिएका सूक्ष्म परिवर्तन खोजे, जसले मंगल ग्रहको गुरुत्वाकर्षण क्षेत्रमा रहेको भिन्नताको संकेत दिन सक्छ।

बर्नले विकास गरेको ‘टाइडल टोमोग्राफी’ नामक प्रविधि प्रयोग गरिएको थियो। यस प्रविधिले मंगल ग्रह सूर्यको वरिपरि आफ्नो अण्डाकार कक्षमा घुम्दा सूर्यको गुरुत्वाकर्षणमा हुने परिवर्तनलाई समेत हिसाबमा लिन्छ। यसबाट उनीहरूले मंगल ग्रहको भित्री संरचना र तापक्रमको एउटा मोडल तयार पारे।

अन्तरिक्षयानले अनुभव गरेको गुरुत्वाकर्षण क्षेत्र समयसँगै जसरी परिवर्तन भएको थियो, त्यो मंगल ग्रहको भित्री भाग पूर्ण रूपमा गोलाकार र समान भएको अवस्थामा अपेक्षा गरिएको भन्दा तुलनात्मक रुपमा देखियो।

यो भिन्नताको व्याख्या गर्न मंगल ग्रहको दक्षिणी गोलार्धमुनिको म्यान्टल उत्तरी भागको तुलनामा ३९० देखि ७५० डिग्री फरेनहाइट (२०० देखि ४०० डिग्री सेल्सियस) सम्म तातो हुनुपर्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको निष्कर्ष छ। त्यहाँको तापक्रम यति उच्च हुन सक्ने देखिएको छ कि म्यान्टलको केही भाग अझै पनि पग्लिएको अवस्थामा हुनसक्ने आँकलन गरिएको छ।

यसको असर मंगल ग्रहमा जीवनका लागि अनुकूल वातावरणको सम्भावना र त्यहाँ ज्वालामुखीय गतिविधि कति लामो समयसम्म सक्रिय रह्यो भन्ने विषयमा समेत सक्ने वैज्ञानिकहरूको निष्कर्ष छ। 

मंगल ग्रहको भित्री भाग उत्तर र दक्षिणमा फरक हुनु त्यति आश्चर्यजनक नहुन सक्छ, किनकि यसको सतह पनि असमान रहेको तथ्य पहिल्यैदेखि थाहा छ।

मंगल ग्रहको उत्तरी भागमा तल्ला समथर मैदान छन् भने दक्षिणी भागको भूपर्पटी औसतमा उत्तरी भागभन्दा २५ किलोमिटर बाक्लो छ। दक्षिणी क्षेत्र ठूलो संख्यामा खाल्डाखुल्डी र उच्च भूभागले भरिएको छ। उत्तरी तल्लो मैदान कुनै समय विशाल समुद्रको क्षेत्र भएको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको आँकलन छ। 

क्यालटेकका अनुसन्धानकर्ता तथा अध्ययनका दोस्रो लेखक अमिरहोसेन बाघेरीका अनुसार मंगल ग्रहको उत्तर-दक्षिण विभाजन बुझ्नु महत्वपूर्ण छ। (बाघेरी एक प्रसिद्ध इरानी भूभौतिकीविद् र ग्रह वैज्ञानिक हुन्।)

उनका अनुसार यसले मंगल ग्रहको जलसम्बन्धी गतिविधिमा प्रभाव पार्ने प्रक्रियाहरू, विशेषगरी पानी जम्मा हुन सक्ने विशाल बेसिनहरूको निर्माण कसरी भयो भन्ने तथ्य उजागर गर्न सक्छ।   

दक्षिणी म्यान्टल बढी तातो हुनु मंगल ग्रहका अन्य केही रहस्यमय तथ्यलाई समेत व्याख्या गर्न सक्ने देखिएको छ।

नासाको इनसाइट ल्यान्डरले सन् २०२२ को डिसेम्बरमा आफ्नो अभियान समाप्त गर्नुअघि मंगल ग्रहमा भूकम्पीय गतिविधि मापन गर्न सेइस्मोमिटर प्रयोग गरेको थियो। त्यसबाट प्राप्त तथ्यांकमा दक्षिणी भागमा भूकम्पीय तरंगहरू तुलनात्मक रूपमा छिटो कमजोर हुने देखिएको थियो। अनुसन्धानकर्ताका अनुसार दक्षिणी क्षेत्र बढी तातो भएकाले यस्तो भएको हुन सक्छ।

त्यस्तै, दक्षिणी भागमा फलामयुक्त खनिजमा भेटिएका चुम्बकीय असामान्यतासमेत नयाँ अनुसन्धानपछि केही हदसम्म बुझ्न सकिने भएको छ।

मंगल ग्रहमा चुम्बकीय क्षेत्र छैन। तर चार अर्ब वर्षभन्दा बढी समयअघि मंगल ग्रहमा यस्तो चुम्बकीय क्षेत्र रहेको मानिन्छ।

तातो दक्षिणी म्यान्टलबाट तातो पदार्थ माथितर्फ उक्लिँदा क्रस्टको तापक्रम ‘क्युरी तापक्रम’भन्दा माथि पुगेको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ।  

बर्नका अनुसार ग्रहको भित्री संरचना बुझ्दा ती ग्रह कसरी बने र समयक्रममा कसरी विकसित भए भन्ने प्रक्रिया बुझ्न मद्दत गर्छ।

तर मंगल ग्रहमा देखिने उत्तर-दक्षिण विभाजनको वास्तविक कारण भने अझै स्पष्ट छैन। सतहमा देखिएको भिन्नता र भित्री भागमा देखिएको तापक्रमीय भिन्नता एउटै कारणले भएको हो वा होइन भन्ने पनि यकिन भइसकेको छैन।

मंगल ग्रहको उत्तर-दक्षिण विभाजनबारे एउटा प्रमुख परिकल्पना चार अर्ब वर्षभन्दा अघिको एउटा विशाल उल्कापिण्डीय ठक्कर हो। वैज्ञानिकहरूका अनुसार उत्तरी तल्लो भूभाग वास्तवमा कुनै समय भएको विशाल ठक्करबाट बनेको बेसिन हुन सक्छ।

यदि विशाल आकाशीय पिण्ड मंगल ग्रहको उत्तरी भागमा ठोक्किएको थियो भने त्यसले ठूलो क्षेत्रको पदार्थ हटाएर भित्री ताप बाहिर निस्कने अवस्था सिर्जना गरेको हुन सक्छ। यसका कारण उत्तरी म्यान्टल दक्षिणी भागको तुलनामा छिटो चिसिएको हुन सक्ने आँकलन छ।

दक्षिणी भागमा रहेको बाक्लो भूपर्पटीले म्यान्टलबाट ताप बाहिर निस्कन रोक्ने ढक्कनको काम गरेको हुन सक्ने अर्को सम्भावना समेत रहेको छ।

यो परिकल्पना भविष्यमा परीक्षण गर्न सकिने वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्। बाक्लो र घना क्रस्टमा म्यान्टलबाट माथितर्फ उक्लिएको म्याग्मा रोकिएको भए सतहभन्दा तल पग्लिएको पदार्थका संरचना बनेका हुन सक्छन्। उच्च रिजोलुसनको गुरुत्वाकर्षणसम्बन्धी तथ्यांकबाट यस्ता संरचना पत्ता लगाउन सकिने अपेक्षा गरिएको छ।

बर्नले विकास गरेको ‘टाइडल टोमोग्राफी’ प्रविधि मंगल ग्रहमा मात्र सीमित नरही बुध ग्रहदेखि बृहस्पतिका ठूला चन्द्रमासम्म अन्य आकाशीय पिण्डको अध्ययनमा समेत प्रयोग गर्न सकिनेछ।

बर्नका अनुसार थप गुरुत्वाकर्षणसम्बन्धी तथ्यांक प्राप्त हुँदै गएमा वैज्ञानिकहरूले कुनै ग्रहको भित्री संरचनाका जटिलता अझ स्पष्ट रूपमा पहिचान गर्न सक्नेछन्। 

यस्ता निष्कर्षले भविष्यमा ती ग्रहको अध्ययन र अन्तरिक्ष अभियान डिजाइन गर्न वैज्ञानिकहरूलाई आधार उपलब्ध गराउनेछन्।

[अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूको सहयोगमा तयार गरिएको ]