काठमाडौं। बिहानको साढे ४ बज्दा अधिकांश सहर निद्रामै हुन्छन्। तर, नवलपुरको गैँडाकोटस्थित मौलाकालिका मन्दिर जाने १८८२ वटा ढुङ्गे खुड्किलामा भने त्यसबेलादेखि नै पदचाप सुनिन थाल्छ।

केही वर्षअघिसम्म धार्मिक आस्था बोकेर मन्दिर पुग्ने भक्तजनको मात्रै गन्तव्य बनेको यो उकालो अहिले स्वास्थ्य, मानसिक सन्तुलन र प्रकृतिसँग नजिकिन चाहनेहरूको लोकप्रिय ‘वीकेन्ड हाइकिङ’ स्थलमा रूपान्तरण हुँदै गएको छ।

भरतपुर र गैँडाकोटजस्ता तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेका सहरका बासिन्दाले अहिले मौलाकालिकालाई केवल धार्मिक स्थलका रूपमा मात्र होइन, व्यस्त जीवनशैलीबाट केही समय टाढा रहने प्राकृतिक अभ्यासस्थलका रूपमा पनि लिन थालेका छन्। विशेषगरी शनिबार र सार्वजनिक बिदाका दिन बिहानैदेखि सयौँ मानिस खुड्किला उक्लिरहेको दृश्य यहाँ सामान्य बनेको छ।

सहरको भागदौड, लामो समय कार्यालयमा बस्ने बानी र बढ्दो मानसिक तनावबीच छोटो दूरीको पदयात्राप्रति आकर्षण बढ्दै गएको देखिन्छ। मौलाकालिकाको उकालो यही परिवर्तनको एउटा उदाहरण बनेको छ।

चितवन मेडिकल कलेजमा कार्यरत डा. शैलेन्द्र राज अधिकारी र डा. ममता तिवारी पनि पछिल्लो समय नियमित रूपमा यही पदयात्रा गर्नेहरूमध्येका हुन्। उनीहरूका अनुसार सुरुमा मन्दिर पुग्न एक घण्टा १० मिनेट लाग्थ्यो। नियमित अभ्यासपछि अहिले उनीहरू ५० देखि ५२ मिनेटमै मन्दिर पुग्ने गरेका छन्।

उनीहरूका लागि यो यात्रा धार्मिक आस्थाभन्दा पनि स्वस्थ जीवनशैलीको अभ्यास हो। जाडो, वर्षा वा अन्य मौसमको पर्वाह नगरी उनीहरू नियमित रूपमा उकालो चढ्ने गर्छन्।

मनोचिकित्सकसमेत रहेका डा. शैलेन्द्रका अनुसार नियमित हाइकिङले शरीरमा अक्सिजनको आपूर्ति बढाउनुका साथै मानसिक स्वास्थ्य सुधार गर्न, तनाव कम गर्न र शरीरलाई सक्रिय राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

डा. ममता तिवारीका अनुसार लामो समयसम्म कम हिँडडुल हुने जीवनशैली परिवर्तन गर्ने उद्देश्यले उनीहरूले यो अभ्यास सुरु गरेका थिए। भविष्यमा मानसरोवर यात्रा गर्ने लक्ष्यअनुसार सुरु गरिएको अभ्यास अहिले उनीहरूको दैनिक जीवनशैलीकै हिस्सा बनेको छ। उनीहरूका अनुसार शनिबार मौलाकालिका जान नपाउँदा हप्ताभरिको तालिका नै अपूरो लागेको अनुभूति हुन्छ।

मौलाकालिकाको पदमार्गमा चिकित्सक, विद्यार्थी, सरकारी कर्मचारी, व्यवसायी, ज्येष्ठ नागरिक र युवा पुस्ताको पनि उल्लेख्य उपस्थिति देखिन्छ।

भरतपुर–१२ की सविना ढकालका लागि लामो तथा खर्चिलो ट्रेकिङको विकल्पका रूपमा मौलाकालिका उपयुक्त गन्तव्य बनेको छ। भरतपुर–७ की रोजिना गुरुङ लामाले भने घना हरियाली, चिसो हावा र प्राकृतिक वातावरणले आफूलाई बारम्बार यहाँ आउन प्रेरित गर्ने बताउँछिन्।

मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अनुसार सामान्य दिनको तुलनामा शनिबार भक्तजन तथा पदयात्रीको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढ्ने गरेको छ। व्यवस्थापक मुक्ति भण्डारीका अनुसार शनिबार मात्रै करिब तीनदेखि पाँच हजारसम्म मानिस मौलाकालिका पुग्ने गरेका छन्।

बढ्दो चापलाई ध्यानमा राख्दै पदमार्गका पुराना ढुङ्गे खुड्किलाको मर्मत, बाटोको स्तरोन्नति तथा अन्य पूर्वाधार सुधारको काम भइरहेको समितिले जनाएको छ। हिँड्न नसक्ने तथा ज्येष्ठ नागरिकका लागि केबलकार सेवा उपलब्ध भए पनि अधिकांश आगन्तुक भने स्वास्थ्यका लागि पैदल यात्रा नै रोज्ने गरेका छन्।

मौलाकालिका प्राकृतिक पदमार्ग मात्र नभई, ऐतिहासिक महत्व बोकेको स्थल पनि हो। इतिहासकारका अनुसार यो क्षेत्र करिब दुईदेखि तीन सय वर्षअघि सेन वंशीय राजाहरूको गढी अर्थात् सैनिक चौकीका रूपमा प्रयोग हुने गरेको थियो।

पछि सोही स्थानमा धार्मिक पूजा–आराधना सुरु भएपछि मौलो गाड्ने परम्परासँग जोडिएर यस क्षेत्रको नाम ‘मौलाकालिका’ रहन गएको स्थानीय ऐतिहासिक विश्वास छ।

धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक विरासत, प्राकृतिक सौन्दर्य र स्वास्थ्यप्रति बढ्दो चेतनाको संगम बनेको मौलाकालिका अहिले छोटो दूरीको पदयात्रा खोज्नेहरूका लागि आकर्षक गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।

१८८२ खुड्किलाको यो यात्रा धेरैका लागि मन्दिरसम्म पुग्ने बाटो नभई, स्वस्थ जीवनशैलीतर्फको नियमित अभ्याससमेत बनेको छ।