काठमाडौं। महाभारतमा वर्णित द्यूतक्रीडाको प्रसङ्ग जुवाको खेल थिएन। यही एउटा घटनाले कौरव-पाण्डवबीचको सम्बन्ध सधैँका लागि टुट्यो, धर्म र अधर्मबीचको रेखा स्पष्ट बनायो र अन्ततः कुरुक्षेत्रको महासंग्रामको आधार तयार गर्‍यो।

यसै घटनासँग जोडिएको अर्को चर्चित प्रसङ्ग हो-उद्धव र श्रीकृष्णबीच भएको संवाद। यस संवादमा उद्धवले भगवान् श्रीकृष्णसँग एउटा यस्तो प्रश्न राख्छन्, जुन प्रश्न आज पनि धेरै मानिसको मनमा उठ्ने गर्छ-यदि श्रीकृष्ण सर्वज्ञ र सर्वशक्तिमान् थिए भने द्रौपदीको अपमान हुनुअघि नै किन रोक्नुभएन?

द्यूतक्रीडाको दिन हस्तिनापुरको राजसभा मानिसहरूले भरिएको थियो। कौरवहरूको तर्फबाट मामा शकुनिले पासा खेलिरहेका थिए भने पाण्डवहरूको तर्फबाट धर्मराज युधिष्ठिर आफैँ खेलमा सहभागी थिए। खेल अघि बढ्दै जाँदा युधिष्ठिरले एकपछि अर्को गर्दै आफ्नो सम्पत्ति, राज्य, ऐश्वर्य र अधिकार गुमाए। त्यसपछि उनले आफ्ना भाइहरूलाई दाउमा राखे र अन्ततः आफ्नी पत्नी द्रौपदीलाई समेत दाउमा लगाए। शकुनिको चतुर चालका कारण उनी प्रत्येक बाजीमा पराजित हुँदै गए।

खेल सकिएपछि दुर्योधनले आफूले द्रौपदीलाई जितेको घोषणा गर्‍यो। त्यसपछि उसले आफ्ना भाइ दुःशासनलाई द्रौपदीलाई राजसभामा ल्याउन आदेश दियो। दुःशासन द्रौपदी बसेको स्थानमा पुग्यो र उनलाई जबर्जस्ती कपाल समातेर घिसार्दै राजसभामा ल्यायो।

सभामा भीष्म पितामह, द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, विदुर, धृतराष्ट्र र अन्य धेरै विद्वान् तथा योद्धाहरू उपस्थित थिए। उनीहरू धर्म, नीति र न्यायका ज्ञाता मानिन्थे। तर त्यति ठूलो अन्याय आफ्नै आँखाअगाडि भइरहँदा पनि कसैले निर्णायक रूपमा विरोध गरेन। त्यो मौनताले अन्यायलाई अझ बलियो बनायो।

राजसभामा पुगेपछि द्रौपदीले सबैभन्दा पहिले एउटा प्रश्न उठाइन्। उनले सोधिन्, ‘जसले पहिले नै आफूलाई हारिसकेको छ, उसलाई आफ्नी पत्नीलाई दाउमा राख्ने अधिकार रहन्छ कि रहँदैन?’ यो प्रश्नले सभा केहीबेर मौन बन्यो। कसैसँग स्पष्ट उत्तर थिएन। विदुरले विरोध जनाए, विकर्णले पनि द्रौपदीको पक्षमा बोले, तर दुर्योधनले कसैको कुरा सुनेन।

केहीबेरपछि दुर्योधनले दुःशासनलाई द्रौपदीको वस्त्र खोस्न आदेश दियो। सुरुमा द्रौपदीले आफ्नै शक्तिले प्रतिरोध गरिन्। उनले आफ्नो वस्त्र समातिन्, सभामा उपस्थित सबैसँग न्यायको याचना गरिन् र धर्मको रक्षा गर्न आग्रह गरिन्। तर जब कतैबाट पनि सहयोग प्राप्त भएन, तब उनले सबै प्रयास त्यागेर पूर्ण विश्वासका साथ श्रीकृष्णलाई पुकारिन्।

महाभारतमा वर्णन गरिएअनुसार त्यसपछि एउटा चमत्कार भयो। दुःशासनले जति वस्त्र तान्यो, द्रौपदीको वस्त्र उति नै बढ्दै गयो। अन्ततः ऊ थाक्यो, तर द्रौपदीको लाज जोगियो।

यही घटनाले उद्धवको मनमा एउटा प्रश्न जन्मायो। एक दिन उनले श्रीकृष्णसँग भने, ‘हे माधव! तिमी पाण्डवहरूका सबैभन्दा निकट मित्र थियौ। उनीहरूले तिमीमाथि पूर्ण विश्वास गर्थे। तिमीलाई भविष्यमा के हुने हो भन्ने सबै थाहा थियो। त्यसो भए युधिष्ठिरलाई जुवा खेल्न किन रोकेनौ? उनी राज्य हार्दै गर्दा किन केही बोलेनौ? भाइहरूलाई दाउमा लगाउँदा किन मौन बस्यौ? द्रौपदीलाई दाउमा राख्दा पनि किन हस्तक्षेप गरेनौ? तिमी त्यतिबेला मात्र किन आयौ, जब उनको चीरहरण सुरु भइसकेको थियो?’

उद्धव यतिमै रोकिएनन्। उनले थप भने, ‘यदि तिमीले चाहेको भए पासाको परिणाम परिवर्तन गर्न सक्थ्यौ। शकुनिको चाल विफल बनाउन सक्थ्यौ। द्यूतक्रीडा नै हुन नदिन सक्थ्यौ। द्रौपदीलाई अपमानित हुनुअघि नै बचाउन सक्थ्यौ। त्यसो हुँदा यति ठूलो घटना नै हुने थिएन। त्यसपछि अन्तिम क्षणमा पुगेर लाज जोगाएको श्रेय कसरी लिन मिल्छ?’

श्रीकृष्णले उद्धवका सबै प्रश्न शान्त भएर सुनिरहे। त्यसपछि मुस्कुराउँदै भने, ‘प्रिय उद्धव, संसारमा धर्मसँगै विवेक पनि आवश्यक हुन्छ। केवल धर्मको पक्षमा हुनु पर्याप्त हुँदैन। सही समयमा सही निर्णय गर्न सक्नुपर्छ। दुर्योधनलाई पासा खेल्न आउँदैनथ्यो। त्यसैले उसले आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्‍यो र शकुनिलाई आफ्नो प्रतिनिधि बनायो। यही उसको विवेक थियो।’

श्रीकृष्णले थप भने, ‘युधिष्ठिरले पनि चाहे आफ्नो तर्फबाट मलाई खेल्न आग्रह गर्न सक्थ्यो। यदि शकुनि र म आमनेसामने पासा खेलिरहेका हुन्थ्यौँ भने परिणाम के हुन्थ्यो, त्यो तिमी आफैँ अनुमान गर्न सक्छौ। तर उसले त्यसो गरेन।’

त्यसपछि श्रीकृष्णले एउटा यस्तो कुरा बताए, जुन उद्धवलाई पनि थाहा थिएन।

‘युधिष्ठिरले मसँग एउटा वचन लिएको थियो। उसले नबोलाएसम्म द्यूतक्रीडा भइरहेको सभामा नआउन आग्रह गरेको थियो। मैले त्यो वचनको सम्मान गरेँ। म बाहिर नै प्रतीक्षा गरिरहेको थिएँ।’

श्रीकृष्णले अगाडि भने, ‘भीम, अर्जुन, नकुल र सहदेव कसैले पनि मलाई सम्झेनन्। उनीहरू आफ्नो क्रोध, पीडा र असहायतामै डुबिरहेका थिए। द्रौपदीले पनि सुरुमा आफ्नै शक्तिमा भरोसा गरिन्। उनले सभामा उपस्थित सबैसँग न्याय मागिन्। आफ्नो बलले प्रतिरोध गरिन्। तर जब उनले सबै आशा त्यागिन्, आफ्नो अहंकार छोडिन् र सम्पूर्ण विश्वासका साथ मलाई पुकारिन्, त्यही क्षण म उनको सहायता गर्न पुगेँ।’

उद्धव अझै सन्तुष्ट भएनन्। उनले फेरि सोधे, ‘के यसको अर्थ तिमीलाई नबोलाएसम्म तिमी कसैको सहायता गर्दैनौ?’

श्रीकृष्णले उत्तर दिए, ‘उद्धव, यो सृष्टि प्रत्येक जीवको कर्मले चल्छ। म सबैसँग साक्षीका रूपमा रहन्छु, तर प्रत्येक निर्णय मानिस आफैँले गर्नुपर्छ। यदि म हरेक निर्णयमा हस्तक्षेप गर्न थालेँ भने कर्मको नियम नै समाप्त हुन्छ।’

उद्धवले फेरि जिज्ञासा राखे, ‘यदि तिमी केवल साक्षी हौ भने मानिसहरूले गल्ती गरिरहँदा पनि हेरेर बस्छौ?’

श्रीकृष्णले गम्भीर स्वरमा भने, ‘साक्षी हुनुको अर्थ निष्क्रिय हुनु होइन। जब मानिसले म हरेक क्षण उसको साथमा छु भन्ने अनुभूति गर्छ, उसले गलत काम गर्न सक्दैन। तर जब ऊ आफूले गरेको कर्म कसैले देख्दैन भन्ने भ्रममा पर्छ, त्यहीँबाट अधर्म सुरु हुन्छ।’

उहाँले थपे, ‘युधिष्ठिरको सबैभन्दा ठूलो भूल यही थियो। उसले म सबै कुरा जान्छु भन्ने सत्यलाई केही समयका लागि बिर्सियो। यदि उसले म सधैँ उसको साथमा छु भन्ने चेतना राखेको भए, सायद द्यूतक्रीडाको निर्णय नै फरक हुने थियो।’

श्रीकृष्णका यी वचन सुनेपछि उद्धव मौन भए। उनले बुझ्न थाले कि ईश्वरलाई संकट पर्दा सम्झिने होइन, हरेक कर्मअघि उहाँलाई साक्षी ठानेर निर्णय लिनु नै वास्तविक आध्यात्मिकता हो। मानिसले जब आफ्नो बुद्धि, विवेक र कर्मलाई ईश्वरको उपस्थितिसँग जोड्छ, तब उसले अधर्मको बाटो रोज्दैन।