काठमाडौं। सौर्यमण्डलको विशाल अँध्यारोमा वर्षौंदेखि चुपचाप घुमिरहेको एउटा बरफिलो पिण्ड अहिले आफ्नो रूप बदल्ने क्रममा छ।

कुनै समय निष्क्रिय देखिएको यही पिण्डको वरिपरि अहिले ग्यास र धुलोको बादल देखिन थालेपछि खगोलविद्हरूको ध्यान तानिएको छ।

यो हो ४५० पी/लोनेओस। सन् २००४ मा पत्ता लागेको यो पिण्ड बृहस्पति र नेप्च्युनबीचको क्षेत्रमा सूर्यको परिक्रमा गर्ने ‘सेन्चर’ हो।

सेन्चरहरू धूमकेतुजस्ता सक्रिय पिण्ड होइनन्। तर तिनको कक्षा स्थिर पनि हुँदैन। बृहस्पति, शनि, अरुण र नेप्च्युनजस्ता विशाल ग्रहको गुरुत्वाकर्षणले यस्ता पिण्डको बाटो समय-समयमा बदलिदिन्छ।

वैज्ञानिकहरूको अनुमानमा धेरै सेन्चर सौर्यमण्डलको बाहिरी भागमा रहेको क्विपर बेल्टबाट भित्र आएका आदिम बरफिला पिण्ड हुन्। विशाल ग्रहको गुरुत्वाकर्षणले तिनलाई सूर्यतर्फ धकेल्दा तापक्रम बढ्दै जान्छ र निष्क्रिय पिण्डमा धूमकेतुजस्तो गतिविधि सुरु हुन सक्छ।

तर यस्तो रूपान्तरणलाई प्रत्यक्ष रूपमा नियाल्ने अवसर निकै दुर्लभ हुन्छ। ४५० पीले भने वैज्ञानिकलाई त्यही अवसर दिएको छ।

४५० पी अहिले जहाँ छ, त्यहाँ पुग्नु संयोग मात्र थिएन। यसको पुरानो कक्षा अध्ययन गर्दा वैज्ञानिकहरूले सन् १९९२ मा यो पिण्ड शनिको करिब ४६ लाख किलोमिटर नजिक पुगेको पत्ता लगाए।

त्यो भेट ४५० पीका लागि निर्णायक बन्यो। शनिको शक्तिशाली गुरुत्वाकर्षणले यसको कक्षा परिवर्तन गरिदियो। त्यसपछि ४५० पी सूर्यको तुलनात्मक रूपमा नजिक आउने बाटोमा पुग्यो।

अहिले यसको सूर्यबाट न्यूनतम दूरी करिब ५.४ खगोलीय एकाइ छ। बृहस्पतिको कक्षाभन्दा केही बाहिरको यो दूरीमा समेत सूर्यको तापले बरफिलो पिण्डमा परिवर्तन ल्याउन थालेको देखिन्छ।

हवाईस्थित जेमिनी नर्थ टेलिस्कोपबाट गरिएको अवलोकनले ४५० पीको सबैभन्दा रोचक पक्ष बाहिर ल्यायो। यसको नाभिक वरिपरि ग्यास र धुलोको बादल देखियो।

धूमकेतुको केन्द्र वरिपरि देखिने यस्तो बादललाई ‘कोमा’ भनिन्छ।

अझ महत्वपूर्ण कुरा, सन् २०१९ देखि २०२४ सम्म सूर्यतर्फ नजिकिँदै गर्दा ४५० पीको कोमा क्रमशः चम्किलो हुँदै गएको थियो। सन् २०२४ अगस्टमा यो सूर्यको सबैभन्दा नजिक पुगेको थियो।

यसले ४५० पी अब निष्क्रिय सेन्चर नरहेको र धूमकेतुतर्फको यात्रामा अघि बढिरहेको हुन सक्ने संकेत दिएको छ।

४५० पीमाथि जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपबाट गरिएको अध्ययनले अर्को रोचक तथ्य देखायो।

यसको वरिपरि कार्बन डाइअक्साइड ग्यास भेटियो, तर पानीको वाष्प भने फेला परेन।

सामान्यतया सूर्यको नजिक पुग्दा धूमकेतुमा रहेको पानीको बरफ तातेर वाष्पीकरण हुन्छ। त्यसबाट ग्यास र धुलो बाहिर निस्कँदा धूमकेतुको गतिविधि बढ्छ।

तर ४५० पी अझै सूर्यबाट निकै टाढा छ। त्यहाँ पानीको बरफ सक्रिय रूपमा वाष्पीकरण हुने अवस्था देखिँदैन। त्यसैले अहिले देखिएको गतिविधिको प्रमुख कारण कार्बन डाइअक्साइड हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ।

अर्थात्, ४५० पीको धूमकेतुजस्तो सक्रियता पानीबाट होइन, सम्भवतः कार्बन डाइअक्साइडबाट सुरु भएको हो।

जेम्स वेबको अवलोकनले ४५० पी वरिपरि क्रिस्टलीय पानीको बरफ हुन सक्ने संकेतसमेत दिएको छ।

सौर्यमण्डलको अत्यन्त चिसो बाहिरी क्षेत्रमा रहेका पिण्डमा पानीको बरफ सामान्यतः अव्यवस्थित संरचनामा हुन्छ। तापक्रम बढ्दै जाँदा त्यही बरफको संरचना परिवर्तन भएर क्रिस्टलीय बन्न सक्छ।

यस्तो परिवर्तन हुँदा बरफभित्र थुनिएका ग्यास बाहिर निस्कन सक्छन्। त्यससँगै धुलो र बरफका साना कण पनि सतहबाट बाहिर आउँछन्।

४५० पीमा देखिएको ग्यास र धुलोको गतिविधि यही प्रक्रियासँग सम्बन्धित हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ।

यसैले यो अध्ययन एउटा पिण्ड धूमकेतुजस्तो देखिन थालेको कथा मात्र होइन। यसको भित्री बरफ र संरचनामै सूर्यको तापले परिवर्तन ल्याइरहेको हुन सक्ने संकेत पनि हो।

४५० पीको अध्ययनले वैज्ञानिकलाई आजको एउटा अनौठो खगोलीय घटनाभन्दा धेरै पुरानो कथा बुझ्ने अवसर दिएको छ।

सेन्चरहरू सौर्यमण्डल निर्माणको समयदेखि बाँकी रहेका आदिम पिण्ड हुन सक्ने मानिन्छ। तिनभित्र करिब ४.५ अर्ब वर्षअघि सौर्यमण्डल निर्माण हुँदा बनेका बरफ र अन्य पदार्थ अझै सुरक्षित हुन सक्छन्।

त्यस्ता पिण्ड सूर्यतर्फ आउँदा तापको प्रभावले कसरी बदलिन्छन् भन्ने बुझ्न ४५० पी महत्वपूर्ण ‘प्राकृतिक प्रयोगशाला’ बनेको छ।

यसबाट धूमकेतु कसरी सक्रिय हुन्छ, बरफको संरचना कसरी फेरिन्छ र सूर्यको तापले बाहिरी सौर्यमण्डलका पिण्डलाई कसरी रूपान्तरण गर्छ भन्ने बुझ्न मद्दत मिल्न सक्छ।

४५० पीले अहिले धूमकेतुजस्तो व्यवहार देखाए पनि यो पूर्ण रूपमा बृहस्पति परिवारको धूमकेतु बनिसकेको छैन। यसको सूर्य वरिपरिको परिक्रमा अवधि करिब २२ वर्ष छ।

तर यो यत्तिमै टुंगिने छैन।

भविष्यमा ४५० पीले यस्तै गतिविधि कायम राख्यो र कुनै विशाल ग्रहको गुरुत्वाकर्षणले यसको कक्षामा फेरि ठूलो परिवर्तन ल्यायो भने यसको परिक्रमा अवधि अझ छोटिन सक्छ। त्यस अवस्थामा यो क्रमशः बृहस्पति परिवारका धूमकेतुतर्फ अघि बढ्न सक्छ।

वैज्ञानिक चार्ल्स शाम्बोको टोलीका लागि ४५० पी त्यसैले विशेष महत्वको पिण्ड बनेको छ। यसले सेन्चरबाट धूमकेतुतर्फ हुने सम्भावित रूपान्तरणको प्रारम्भिक चरण देखाइरहेको छ।

अहिलेसम्म निकै थोरै सेन्चरमा यस्तो सक्रियता देखिएको छ। त्यसैले ४५० पीको परिवर्तन खगोलविद्हरूका लागि दुर्लभ अवसर हो।

सौर्यमण्डलको अँध्यारो कुनामा अरबौं वर्षदेखि घुमिरहेको एउटा बरफिलो पिण्ड अहिले आफ्नो परिचय बदल्ने क्रममा छ। आज सेन्चरका रूपमा रहेको ४५० पी भविष्यमा धूमकेतु बन्न सक्छ।

[अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूको सहयोगमा तयार गरिएको]