काठमाडौं। ब्रह्माण्ड कति ठूलो छ र त्यो वास्तवमा केबाट बनेको छ भन्ने कुरा अझै रहस्यकै विषय छ। हामीले देख्न सक्ने तारा, ग्रह, ग्यास र धुलो ब्रह्माण्डको सानो हिस्सा मात्रै हुन्। बाँकी ठूलो भाग डार्क म्याटर र डार्क इनर्जीले ओगटेको मानिन्छ।

यिनै रहस्य बुझ्न वैज्ञानिकहरूले अहिले अन्तरिक्षबाट आउने अत्यन्त छोटो तर शक्तिशाली रेडियो संकेतलाई पछ्याइरहेका छन्। यसलाई फास्ट रेडियो बर्स्ट अर्थात् एफआरबी भनिन्छ।

एफआरबी केही मिलिसेकेन्डका लागि मात्र देखिन्छन्। समयका हिसाबले यो झिमिक्क गरेजति छोटो अवधि हो। तर यही छोटो समयमा निस्किएको ऊर्जा अर्बौं प्रकाश वर्षको दूरी पार गर्दै पृथ्वीसम्म आइपुग्न सक्छ।

वैज्ञानिकहरूका लागि यसको महत्व संकेत कति शक्तिशाली छ भन्नेमा मात्रै छैन। एफआरबी पृथ्वीसम्म आइपुग्दा उसले पार गरेको लामो यात्राले पनि धेरै कुरा बताउँछ।

एफआरबी कहाँबाट उत्पन्न हुन्छन् भन्ने प्रश्नको पूर्ण उत्तर अझै भेटिएको छैन। केही एफआरबी अत्यन्त शक्तिशाली चुम्बकीय क्षेत्र भएका मृत ताराहरू ‘म्याग्नेटार’बाट उत्पन्न हुने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ।

अन्तरिक्षमा उत्पन्न भएको एफआरबी पृथ्वीतर्फ आउँदा बाटोमा धेरै कुरा पार गर्छ। उसले आकाशगंगाभित्रको ग्यास र धुलो हुँदै आकाशगंगाबीचको विशाल खालीजस्तो देखिने क्षेत्र पनि पार गर्नुपर्छ।

त्यो यात्राका क्रममा एफआरबीको रेडियो संकेतमा सामान्य परिवर्तन आउँछ। वैज्ञानिकहरूले यही परिवर्तनलाई ध्यानपूर्वक अध्ययन गर्छन्।

सरल भाषामा भन्नुपर्दा, एफआरबीले अन्तरिक्षको बाटोमा के कति पदार्थ भेट्यो भन्ने कुरा उसको संकेतले केही हदसम्म बताइरहेको हुन्छ।

यदि यस्ता हजारौँ संकेत अध्ययन गर्न सकियो भने वैज्ञानिकहरूले ब्रह्माण्डमा पदार्थ कहाँ कति छ भनेर एउटा ठूलो नक्सा तयार गर्न सक्छन्। यही नक्साले ब्रह्माण्डका केही ठूला रहस्य बुझ्न सहयोग गर्न सक्छ।

हामीले देख्ने संसार सामान्य पदार्थबाट बनेको छ। तारा, ग्रह, पृथ्वी र मानव शरीरसम्म इलेक्ट्रोन, प्रोटोन र न्युट्रोनजस्ता कणबाट बनेका छन्।

तर यस्तो सामान्य पदार्थले ब्रह्माण्डको कुल पदार्थ ऊर्जा संरचनाको करिब ५ प्रतिशत मात्रै ओगट्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ।

करिब २७ प्रतिशत हिस्सा डार्क म्याटर र करिब ६८ प्रतिशत डार्क इनर्जीले ओगटेको मानिन्छ।

डार्क म्याटर देखिँदैन। त्यसबाट प्रकाश निस्कँदैन। तर यसको गुरुत्वाकर्षण प्रभाव भने देखिन्छ। आकाशगंगामा तारा र अन्य पदार्थ कसरी घुमिरहेका छन् भन्ने अध्ययन गर्दा वैज्ञानिकहरूले अदृश्य पदार्थको प्रभाव रहेको निष्कर्ष निकालेका हुन्।

डार्क इनर्जीको रहस्य अझ गहिरो छ। यसलाई ब्रह्माण्डको विस्तारलाई तीव्र बनाइरहेको शक्तिका रूपमा बुझिन्छ। तर यो वास्तवमा के हो भन्ने कुरा वैज्ञानिकलाई अझै थाहा छैन।

एफआरबीबाट ब्रह्माण्डमा सामान्य पदार्थ कसरी फैलिएको छ भन्ने बुझ्न सकिएमा यी दुवै रहस्यलाई बुझ्ने प्रयासमा नयाँ तथ्य थपिन सक्छ।

एफआरबीको अध्ययनबाट न्युट्रिनोबारे पनि जानकारी लिन सकिने वैज्ञानिकहरूको विश्वास छ।

न्युट्रिनोलाई ‘घोस्ट पार्टिकल’ अर्थात् भूत कण भनिन्छ। यसको कारण हो, यो अन्य पदार्थसँग अत्यन्तै कम अन्तरक्रिया गर्छ। त्यसैले हरेक सेकेन्ड असंख्य न्युट्रिनो हाम्रो शरीर हुँदै पार भए पनि हामीले त्यसको कुनै अनुभूति गर्दैनौँ।

न्युट्रिनोको संख्या अत्यन्त धेरै भए पनि यसको द्रव्यमान(मास) निकै कम हुन्छ। यसको वास्तविक द्रव्यमान कति हो भन्ने प्रश्न अहिले पनि वैज्ञानिक अनुसन्धानको महत्वपूर्ण विषय बनेको छ।

ब्रह्माण्डमा पदार्थ कसरी जम्मा हुन्छ र कसरी फैलिन्छ भन्ने अध्ययन गर्दा न्युट्रिनोको प्रभावसमेत बुझ्न सकिने भएकाले एफआरबी वैज्ञानिकका लागि उपयोगी हुन सक्छ।

तर ब्रह्माण्डमा पदार्थको वितरण अध्ययन गर्नु त्यति सजिलो छैन।

आकाशगंगाको केन्द्रमा रहेका अतिविशाल ब्ल्याक होलबाट निस्कने ऊर्जा र पदार्थले वरपरको ग्यासलाई टाढासम्म धकेल्न सक्छ। यसलाई वैज्ञानिकहरूले ‘कस्मिक फिडब्याक’ भन्छन्।

यस प्रक्रियाले कुनै क्षेत्रमा पदार्थको घनत्व घटाउन सक्छ। तर यही परिवर्तन डार्क म्याटर वा अन्य ब्रह्माण्डीय प्रक्रियाका कारण पनि देखिन सक्छ।

त्यसैले वैज्ञानिकका लागि कुन परिवर्तन ब्ल्याक होल वा आकाशगंगाबाट निस्किएको ऊर्जाका कारण भयो र कुन परिवर्तन डार्क म्याटर, डार्क इनर्जी वा न्युट्रिनोका कारण भयो भन्ने छुट्याउनु महत्वपूर्ण हुन्छ।

क्यालिफोर्निया इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी अर्थात् क्यालटेकका प्राध्यापक विक्रम रविसँग काम गरिरहेकी अनुसन्धानकर्ता कृति शर्माको नेतृत्वमा गरिएको अध्ययनले यही समस्यालाई बुझ्न एफआरबी उपयोगी हुन सक्ने देखाएको छ।

टोलीले करिब १०० वटा एफआरबीको अध्ययन गरेको थियो। यसबाट आकाशगंगाबाट बाहिर निस्कने ऊर्जा र पदार्थले आकाशगंगाबीचको क्षेत्रमा पार्ने प्रभावबारे जानकारी निकालिएको थियो।

अध्ययनले यस्तो फिडब्याकको प्रभाव विगतका केही अनुमानभन्दा कमजोर हुन सक्ने संकेत गरेको छ।

वैज्ञानिकका लागि अहिलेको करिब १०० एफआरबीको नमुना सुरुवात मात्रै हो।

सन् २०२९ पछि अमेरिकाको नेभाडामा क्यालटेकको ‘डीप सिनोप्टिक एरे’ सञ्चालनमा आएपछि एफआरबीको अध्ययनले ठूलो गति लिन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसले दशौँ हजार एफआरबी पत्ता लगाउने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ।

त्यति ठूलो संख्यामा एफआरबीको तथ्यांक जम्मा भएपछि ब्रह्माण्डमा पदार्थ कहाँ र कसरी फैलिएको छ भन्ने अझ स्पष्टसँग बुझ्न सकिनेछ।

यसबाट डार्क म्याटरको वितरण, डार्क इनर्जीको प्रभाव र न्युट्रिनोको द्रव्यमानबारे पनि थप सटीक अध्ययन गर्न सकिने सम्भावना छ।

अर्थात्, केही मिलिसेकेन्ड मात्रै टिक्ने एफआरबी अब वैज्ञानिकका लागि क्षणिक रेडियो विस्फोट मात्र रहेनन्। अर्बौं प्रकाश वर्ष टाढाबाट आएका यी संकेतले ब्रह्माण्डको अदृश्य संसारबारे सूचना बोकेर ल्याइरहेका हुन सक्छन्।

मानिसले अझै नदेखेको ब्रह्माण्डको ठूलो हिस्सा बुझ्ने यात्रामा यही छोटो रेडियो संकेत भविष्यको महत्वपूर्ण सन्देशवाहक बन्न सक्नेछ।