काठमाडौं। ब्रह्माण्ड किन विस्तार भइरहेको छ ? र त्यो विस्तारको गति समयसँगै बढिरहेको छ कि घटिरहेको छ ? लामो समयदेखि वैज्ञानिकहरूलाई अल्झाइरहेको यो प्रश्नमा नयाँ अध्ययनले फेरि बहस सुरु गराएको छ।

ब्रह्माण्डको विस्तारलाई तीव्र बनाउने शक्तिका रूपमा व्याख्या गरिँदै आएको डार्क इनर्जीमाथि नै नयाँ अनुसन्धानले प्रश्न उठाएको हो। टाटा इन्स्टिच्युट अफ फण्डामेन्टल रिसर्च र अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले गरेको अध्ययनले ब्रह्माण्डको विस्तार तीव्र भइरहेको भन्ने निष्कर्षमा पुनर्विचार गर्नुपर्ने देखाएको छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले १ हजार ७ सयभन्दा बढी टाइप–१ए सुपरनोभाको तथ्यांक पुनः अध्ययन गरेका थिए। ब्रह्माण्डको विस्तार मापन गर्न यी सुपरनोभाको चमकलाई लामो समयदेखि वैज्ञानिकहरूले महत्वपूर्ण आधारका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्।

यिनै अध्ययनबाट ब्रह्माण्डको विस्तार समयसँगै तीव्र हुँदै गएको र त्यसको पछाडि डार्क इनर्जी रहेको निष्कर्ष निकालिएको थियो। यही खोजका लागि सन् २०११ मा भौतिकशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कारसमेत प्रदान गरिएको थियो।

तर नयाँ अध्ययनले सुपरनोभाको चमकमा त्यसलाई जन्म दिने ताराको उमेरले पार्ने प्रभावलाई पनि समेटेको छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार फरक उमेरका ताराबाट बनेका सुपरनोभाको चमकमा अन्तर हुन सक्छ। यसलाई हिसाब नगर्दा ब्रह्माण्डको विस्तार तीव्र भइरहेको जस्तो देखिन सक्ने उनीहरूको तर्क छ।

ताराको उमेरसम्बन्धी प्रभावलाई समायोजन गरेपछि भने नतिजा बदलिएको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले ब्रह्माण्डको विस्तार तीव्र हुँदै गएको प्रमाणभन्दा विस्तारको गति सुस्त हुँदै गएको संकेत बढी देखिएको बताएका छन्।

अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका प्रोफेसर सुबिर सरकारका अनुसार सुपरनोभाको चमक र त्यसलाई जन्म दिने ताराको उमेरबीचको सम्बन्धलाई बेवास्ता गर्दा डार्क इनर्जीको प्रभावलाई बढी आँकलन गरिएको हुन सक्छ।

अनुसन्धानमा ब्रह्माण्डको विस्तार सबै दिशामा समान छ कि छैन भन्ने पक्ष पनि हेरिएको थियो। अनुसन्धानकर्ताहरूले आफूहरू गइरहेको दिशातर्फ यस्तो प्रभाव बढी देखिएको र दूरी बढ्दै जाँदा त्यसको प्रभाव घट्दै गएको बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार यस्तो परिणामलाई डार्क इनर्जीको प्रभावबाट मात्र व्याख्या गर्न कठिन हुन्छ।

तर यसको अर्थ डार्क इनर्जीको अस्तित्व वैज्ञानिक रूपमा समाप्त भयो भन्ने होइन। नयाँ निष्कर्षसँग सबै वैज्ञानिक सहमत पनि छैनन्। सोही जर्नलमा प्रकाशित अर्को अध्ययनले ब्रह्माण्डको विस्तार अझै तीव्र गतिमा भइरहेको निष्कर्षलाई समर्थन गरेको छ।

अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयकी प्रोफेसर मारिया भिन्सेन्जीले टाइप-१ए सुपरनोभा र तिनको वातावरणले खगोलीय मापनमा पार्ने प्रभावबारे थप अध्ययन आवश्यक भए पनि हालसम्मका प्रमाणले ब्रह्माण्डको विस्तार तीव्र भइरहेको वैज्ञानिक मोडललाई समर्थन गर्ने बताएकी छन्।

अब यो विवादको उत्तर अझ ठूलो तथ्यांकबाट खोजिनेछ। रुबिन अब्जर्भेटरीको नयाँ सर्वेक्षणबाट लाखौँ सुपरनोभासम्बन्धी तथ्यांक प्राप्त हुने अपेक्षा गरिएको छ।

त्यसले अहिलेको बहसलाई थप स्पष्ट पार्नेछ,ब्रह्माण्ड साँच्चिकै तीव्र गतिमा फैलिरहेको हो, वा त्यसको प्रमाण मानिँदै आएको मापनमा नै केही सुधार आवश्यक छ ?

डार्क इनर्जीको प्रकृति अझै विज्ञानकै ठूलो रहस्य हो। नयाँ अध्ययनले त्यसको अस्तित्व खारेज गरेको छैन। तर ब्रह्माण्डको विस्तारलाई बुझ्न वैज्ञानिकहरूले प्रयोग गर्दै आएको तस्वीर पहिले सोचेभन्दा जटिल हुन सक्ने संकेत भने दिएको छ।

[अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूका अध्ययनमा आधारित]