काठमाडौं। मानिसको अनुहार हेरेर उसको मन पढ्न सकिँदैन। समाजमा सामान्य जीवन बिताइरहेको, अरूसँग सहज सम्बन्ध बनाउने र बाहिरबाट शान्त देखिने व्यक्तिभित्र कस्तो सोच लुकेको छ भन्ने कुरा उसको बोली र व्यवहारको सतही अवलोकनबाट मात्रै थाहा हुँदैन।

यही कारण शृङ्खलाबद्ध हत्यारा अर्थात् ‘सिरियल किलर’ को मनोविज्ञान अपराध अनुसन्धानको जटिल विषय बनेको छ।

सिरियल किलर भन्नाले फरक-फरक समयमा एकभन्दा बढी व्यक्तिको हत्या गर्ने व्यक्तिलाई सामान्यतः बुझिन्छ। तर सबै हत्याराको मानसिकता, उद्देश्य र अपराधको पृष्ठभूमि एउटै हुँदैन।

कसैले शक्ति र नियन्त्रणको चाहनाबाट अपराध गर्न सक्छ, कसैको घटनामा प्रतिशोध जोडिएको हुन सक्छ भने कसैको व्यवहारमा अन्य मनोवैज्ञानिक तथा परिस्थितिजन्य पक्षले भूमिका खेलेको हुन सक्छ।

आखिर,एउटा मानिसले अर्को मानिसको ज्यान लिन्छ? तर त्यही अपराध पटक–पटक किन दोहोर्‍याउँछ ? के कोही जन्मँदै हत्यारा हुन्छ ? बाल्यकालको हिंसा, व्यक्तित्व र मानसिक अवस्थाले मानिसलाई अपराधतर्फ धकेल्छन् ? अनि समाजमा सामान्य देखिने व्यक्तिभित्र यस्तो आपराधिक प्रवृत्ति कसरी विकास हुन्छ ?

व्यक्तिको जीवनका अनुभव, व्यवहारको क्रम, सामाजिक सम्बन्ध, हिंसाप्रतिको दृष्टिकोण र घटनासँग जोडिएका प्रमाणलाई एकसाथ अध्ययन गरेर मात्रै सम्भावित कारण बुझ्न सकिन्छ।

केही शृङ्खलाबद्ध हत्याका घटनामा शक्ति र नियन्त्रणको चाहना महत्त्वपूर्ण मनोवैज्ञानिक पक्षका रूपमा देखिएको छ। यस्ता अपराधमा अर्को व्यक्तिको स्वतन्त्रता र अधिकारलाई बेवास्ता गर्ने, आफ्नो इच्छा अरूमाथि थोपर्ने र अरूलाई नियन्त्रणमा राख्ने मानसिकता देखिन सक्छ।

सामान्य जीवनमा नियन्त्रणप्रिय हुनु, अरूको कुरा नसुन्नु वा आफ्नो विचारलाई प्राथमिकता दिनु मात्रै हत्याको संकेत होइन। तर आफ्नो इच्छापूर्तिका लागि अरूलाई हानि पुर्‍याउने, हिंसालाई जायज ठहर्‍याउने र पीडितको अधिकारलाई महत्त्वहीन ठान्ने व्यवहार गम्भीर चिन्ताको विषय हुन सक्छ।

अपराध मनोविज्ञानमा शक्ति र नियन्त्रणको चाहनालाई सबै सिरियल किलरमा लागू हुने एउटै व्याख्या मानिँदैन। कसैको अपराधमा प्रतिशोध, कसैमा यौनिक उद्देश्य र कसैमा अन्य जटिल कारण जोडिएका हुन सक्छन्। एउटै घटनामा पनि विभिन्न उद्देश्य मिसिन सक्छन्।

अरूको पीडा, डर र दुःख बुझ्ने क्षमता सहानुभूति हो। केही हिंसात्मक अपराधमा संलग्न व्यक्तिले पीडितको पीडालाई बेवास्ता गरेको, आफ्नो व्यवहारको जिम्मेवारी अस्वीकार गरेको वा अपराधलाई निरन्तर जायज ठहर्‍याएको देखिन्छ।

आफ्नो गल्ती स्वीकार नगर्नु, अरूलाई दोष दिनु र आफूले गरेको कामको परिणामप्रति उदासीन रहनु व्यक्तित्व अध्ययनका विषय हुन सक्छन्। तर यस्ता विशेषता देखिँदैमा कुनै व्यक्ति हत्यारा हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

त्यस्तै, कम बोल्ने, एक्लै बस्न रुचाउने वा भावनात्मक रूपमा कम अभिव्यक्त हुने मानिसलाई हिंसात्मक ठान्नु पनि गलत हो। व्यक्तिको सामाजिक व्यवहार र आपराधिक प्रवृत्तिबीच सीधा सम्बन्ध स्थापित गर्न सकिँदैन।

अपराध अनुसन्धानमा अनुमानभन्दा वास्तविक व्यवहार, घटनास्थलका प्रमाण र पीडितसँग सम्बन्धित तथ्यको महत्त्व बढी हुन्छ।

सिरियल किलरको पृष्ठभूमि खोतल्दा बाल्यकालमा भोगेको हिंसा, उपेक्षा, पारिवारिक अस्थिरता र दुर्व्यवहारको प्रसङ्ग बारम्बार आउने गर्छ। यस्ता अनुभवले व्यक्तिको भावनात्मक विकास र सम्बन्ध निर्माणमा असर पार्न सक्छन्।

तर बाल्यकालमा दुःख भोगेको व्यक्ति भविष्यमा हत्यारा बन्छ भन्ने निष्कर्ष वैज्ञानिक रूपमा सही होइन। कठिन परिस्थितिमा हुर्किएका अधिकांश मानिस अपराधी बन्दैनन्। उनीहरूले आफ्ना अनुभवबाट बाहिर निस्केर जिम्मेवार जीवन बिताएका उदाहरण प्रशस्त छन्।

व्यक्तिको विकासमा परिवार, विद्यालय, साथीभाइ, सामाजिक वातावरण र जीवनमा प्राप्त सहयोगको भूमिका फरक–फरक हुन सक्छ। एउटै परिस्थितिमा हुर्किएका व्यक्तिको व्यवहारसमेत समान हुँदैन।

त्यसैले सिरियल किलरको विगत अध्ययन गर्दा बाल्यकालका अनुभव महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन्। 

सिरियल किलरबारे समाजमा व्याप्त अर्को भ्रम मानसिक रोग र हत्यालाई एउटै अर्थमा बुझ्नु हो। मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएका सबै व्यक्तिलाई हिंसात्मक ठान्नु गलत र हानिकारक धारणा हो।

‘साइकोप्याथी’ र ‘साइकोसिस’ फरक अवधारणा हुन्। साइकोप्याथी व्यक्तित्वका केही विशेषतासँग सम्बन्धित अवधारणा हो, जसमा सहानुभूतिको कमी, छलकपट र पश्चात्तापको अभावजस्ता पक्ष समावेश हुन सक्छन्। साइकोसिस भने वास्तविकता बुझ्ने क्षमतामा असर पार्न सक्ने लक्षणहरूको समूह हो।

यीमध्ये कुनै पनि अवस्थालाई हत्या गर्ने निश्चित संकेत मान्न मिल्दैन। अपराध गरेको आधारमा मात्रै कसैलाई मानसिक रोगको निदान दिनु पनि उचित हुँदैन।

व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्यको मूल्याङ्कन विशेषज्ञले गर्नुपर्छ। मानसिक स्वास्थ्यको अवस्था र अपराधको कानुनी जिम्मेवारी अलग–अलग आधारमा विचार गर्नुपर्ने विषय हुन्।

इतिहासका केही कुख्यात हत्याराले परिवार, साथीभाइ र कार्यस्थलमा सामान्य सामाजिक सम्बन्ध कायम राखेका थिए। उनीहरूको सार्वजनिक छवि र निजी व्यवहारबीच ठूलो अन्तर देखिएको थियो।

अमेरिकाका टेड बन्डी यसको चर्चित उदाहरण हुन्। सन् १९७० को दशकमा भएका शृङ्खलाबद्ध हत्याका कारण उनी कुख्यात बने। उनले ३० वटा हत्या गरेको स्वीकार गरेका थिए।

बन्डीको घटनाले व्यक्तिको बोल्ने शैली, सामाजिक सम्बन्ध वा बाहिरी व्यक्तित्वकै आधारमा उसको वास्तविक चरित्रबारे अन्तिम निष्कर्ष निकाल्न नसकिने देखाउँछ। शिक्षित देखिनु, सहज रूपमा बोल्नु वा सामाजिक रूपमा सफल हुनु निर्दोषताको प्रमाण होइन। त्यसैगरी, असामान्य व्यवहार गर्नु पनि अपराधको प्रमाण होइन।

अपराधीले आफ्नो संलग्नता लुकाउन सफल हुनुको कारण उसलाई असाधारण बुद्धिमान् ठान्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। अनुसन्धानमा ढिलाइ, सीमित प्रमाण, घटनाबीचको सम्बन्ध पहिचान गर्न नसक्नु र संस्थागत कमजोरीले पनि अपराध लामो समयसम्म रहस्यमा रहन सक्छ।

शृङ्खलाबद्ध हत्याको अनुसन्धानमा एउटा घटनापछि अर्को अपराध कसरी जोडिन्छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सबै अपराधीको व्यवहार एउटै हुँदैन। कसैले एउटा घटनापछि अपराध रोक्न सक्छ भने कसैले पुनः हिंसात्मक व्यवहार गर्न सक्छ।

केही अवस्थामा अपराधीले आफ्नो कामको जिम्मेवारी लिनुको सट्टा पीडितलाई दोष दिने वा हिंसालाई जायज ठहर्‍याउने गरेको पाइन्छ। यस्तो सोचले अपराधप्रतिको उसको दृष्टिकोण बुझ्न मद्दत गर्न सक्छ।

तर हत्या दोहोरिनुको कारण एउटै मनोवैज्ञानिक सन्तुष्टि हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। अपराधका उद्देश्य र परिस्थिति व्यक्तिअनुसार फरक हुन्छन्।

पुराना हत्या मुद्दा समाधान गर्न आधुनिक विज्ञानले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। डीएनए परीक्षण, औँठाछाप, डिजिटल अभिलेख र अन्य वैज्ञानिक विधिले घटनाबीच सम्बन्ध स्थापित गर्न तथा सम्भावित संदिग्ध पहिचान गर्न सहयोग पुर्‍याएका छन्।

अमेरिकाको ‘गोल्डेन स्टेट किलर’ प्रकरण यसको चर्चित उदाहरण हो। सन् २०१८ मा अनुसन्धानकर्ताहरूले आनुवंशिक वंशावलीसम्बन्धी जानकारीको सहायताबाट जोसेफ जेम्स डिआन्जेलोसम्म पुग्ने अनुसन्धानात्मक बाटो पहिल्याएका थिए। त्यसपछि थप अनुसन्धान र डीएनए परीक्षणबाट उनको संलग्नता पुष्टि गर्ने प्रक्रिया अघि बढ्यो।

यस घटनाले आधुनिक प्रविधिले दशकौँ पुराना अपराधको अनुसन्धानमा नयाँ सम्भावना खोल्न सक्ने देखायो। तर आनुवंशिक समानता वा पारिवारिक सम्बन्धको जानकारी मात्रै अपराधको प्रमाण हुँदैन। त्यसलाई अन्य प्रमाणबाट पुष्टि गर्नुपर्छ।

अपराध अनुसन्धानको उद्देश्य कसैलाई सनसनीपूर्ण नाम दिनु होइन। घटनाको वास्तविकता स्थापित गर्नु, दोषी पहिचान गर्नु, निर्दोषलाई गलत अभियोगबाट जोगाउनु र पीडित परिवारलाई न्याय दिलाउनु यसको मुख्य लक्ष्य हो।

कुनै व्यक्तिको अनुहार, बोली, सामाजिक सम्बन्ध वा एउटा व्यक्तित्वगत विशेषताका आधारमा ऊ भविष्यमा सिरियल किलर बन्छ कि बन्दैन भनेर निश्चित रूपमा बताउन सकिँदैन। 

तर अरूलाई हानि पुर्‍याउने स्पष्ट धम्की, हिंसाको इतिहास वा तत्काल जोखिम देखाउने व्यवहारलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। त्यस्ता अवस्थामा परिस्थितिअनुसार सम्बन्धित निकायको सहयोग लिनु र जोखिमको जिम्मेवार मूल्याङ्कन गर्नु आवश्यक हुन्छ।