काठमाडौं। पृथ्वीमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को बढ्दो प्रयोगसँगै डाटा सेन्टरको माग चुलिँदो छ। तर, ती डाटा सेन्टर सञ्चालन गर्न चाहिने बिजुली, शीतलीकरण र विशाल पूर्वाधारको व्यवस्थापन दिनप्रतिदिन चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। यही समस्याको समाधान खोज्दै एउटा अमेरिकी कम्पनीले अब डाटा सेन्टरलाई पृथ्वीबाटै उठाएर अन्तरिक्षमा पुर्‍याउने महत्त्वाकांक्षी योजना अघि सारेको छ।

क्यालिफोर्नियामा रहेको काउबोय स्पेसले पृथ्वीको तल्लो कक्षमा २० हजार एआई डाटा सेन्टर स्थापना गर्ने लक्ष्य सार्वजनिक गरेको छ। योजना सफल भएमा अन्तरिक्षमा सौर्य ऊर्जाबाट चल्ने विशाल कम्प्युटिङ सञ्जाल निर्माण हुनेछ, जसले भविष्यमा एआई प्रणाली सञ्चालन गर्ने तरिकामै परिवर्तन ल्याउन सक्छ। कम्पनीको लक्ष्य डाटा सेन्टरका लागि आवश्यक उपग्रह आफैँ बनाउने र आफ्नै रकेटबाट अन्तरिक्षमा पठाउने हो।

रोबिनहुडका सहसंस्थापक बैजू भट्टको नेतृत्वमा रहेको कम्पनीले अन्तरिक्षलाई केवल उपग्रह घुम्ने ठाउँका रूपमा होइन, भविष्यको डिजिटल पूर्वाधार निर्माण गर्ने क्षेत्रका रूपमा हेरेको छ। पृथ्वीमा बढ्दो कम्प्युटिङ मागलाई सम्बोधन गर्न अन्तरिक्षको सौर्य ऊर्जा उपयोग गर्ने र त्यहीँ एआई गणनाका काम सञ्चालन गर्ने यसको योजना छ।

कम्पनीले अक्टोबर २६ मा आयोजित ‘बिग स्काई राइजिङ’ कार्यक्रममा आफ्नो महत्त्वाकांक्षी योजनासँगै नयाँ रकेट सार्वजनिक गरेको छ। ‘बिग आइरन’ नाम दिइएको यो रकेटको विशेषता भनेको अन्तरिक्षमा पुगेपछि यसको माथिल्लो भाग छुट्टै डाटा सेन्टर उपग्रहका रूपमा काम गर्नु हो।

सामान्यतया रकेटले उपग्रहलाई अन्तरिक्षमा पुर्‍याएपछि आफ्नो मुख्य काम पूरा गर्छ। तर, काउबोय स्पेसले रकेटको माथिल्लो भागलाई नै अन्तरिक्षमा कम्प्युटिङ गर्ने उपकरणमा रूपान्तरण गर्ने योजना बनाएको छ। यसबाट छुट्टै उपग्रह निर्माण र त्यसलाई अन्तरिक्षमा पुर्‍याउने प्रक्रियालाई एउटै प्रणालीमा जोड्न सकिने कम्पनीको अवधारणा छ।

बिग आइरन रकेट स्टिलबाट निर्माण गरिनेछ। यसको उचाइ २८२ फिट अर्थात् करिब ८६ मिटर र चौडाइ १५.४ फिट अर्थात् करिब ४.७ मिटर हुनेछ। रकेटमा कम्पनीकै ‘क्लाइड्सडेल’ इन्जिन प्रयोग गरिनेछ। पहिलो चरणमा नौवटा र माथिल्लो चरणमा एउटा इन्जिन रहने योजना छ।

यसको इन्जिन संरचना स्पेसएक्सको फाल्कन ९ रकेटसँग मिल्दोजुल्दो छ। क्लाइड्सडेल इन्जिनले तरल अक्सिजन र तरल मिथेनलाई इन्धनका रूपमा प्रयोग गर्नेछ। स्पेसएक्सको स्टारसिप रकेटमा पनि यही प्रकारको इन्धन प्रयोग हुन्छ।

बिग आइरनको तल्लो भाग पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने गरी बनाइनेछ। कम्पनीले सार्वजनिक गरेको एनिमेसनमा रकेटको पहिलो चरण समुद्रमा रहेको जहाजमा अवतरण गरेको देखाइएको छ। स्पेसएक्सले पनि आफ्नो फाल्कन ९ रकेटका पहिलो चरणलाई पुनः प्रयोग गर्दै आएको छ।

तर, बिग आइरनको माथिल्लो भाग भने पृथ्वीमा फर्किने छैन। अन्तरिक्षमा पुगेपछि यही भाग एआई डाटा सेन्टरका रूपमा रहनेछ। अर्थात्, अन्तरिक्षमा उपकरण पुर्‍याउन प्रयोग गरिएको रकेटको एउटा हिस्सा नै पछि कम्प्युटिङ पूर्वाधारमा परिणत हुनेछ।

काउबोय स्पेसले तयार पार्न लागेको प्रत्येक डाटा सेन्टर उपग्रहको तौल करिब १५ हजार किलोग्राम हुनेछ। यसका सौर्य प्यानल पूर्ण रूपमा फैलाउँदा लम्बाइ करिब १३२ मिटर पुग्ने कम्पनीको अनुमान छ।

यति ठूलो संरचनामा एआई गणनाका लागि आवश्यक उपकरण राखिनेछ। प्रत्येक उपग्रहमा ग्राफिक्स प्रोसेसिङ युनिट (जीपीयू) का पाँचवटा र्‍याक रहनेछन्। जीपीयू एआई मोडेललाई तालिम दिन तथा ती मोडेलबाट उत्तर र परिणाम निकाल्न आवश्यक जटिल गणना गर्ने प्रमुख उपकरण हो।

भट्टका अनुसार एउटा उपग्रहले करिब एक मेगावाट कम्प्युटिङ क्षमता उपलब्ध गराउनेछ। यो क्षमता स्पेसएक्सले प्रस्ताव गरेको ‘स्टारमाइन्ड’ नामक एआई डाटा सेन्टर उपग्रहको तुलनामा बढी हुनेछ। स्टारमाइन्डका प्रत्येक उपग्रहमा करिब २५० किलोवाट कम्प्युटिङ क्षमता र ७५ मिटर फैलिने सौर्य प्यानल रहने योजना छ।

बिग आइरन उपग्रहको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको ताप व्यवस्थापन प्रणाली हो। एआई गणनाका क्रममा जीपीयूले ठूलो मात्रामा ताप उत्पन्न गर्छ। पृथ्वीमा रहेका डाटा सेन्टरमा यो ताप हटाउन ठूलो परिमाणमा शीतलीकरण प्रणाली र ऊर्जा आवश्यक पर्छ।

काउबोय स्पेसले भने रकेट प्रक्षेपणका क्रममा उपग्रहलाई सुरक्षित राख्न प्रयोग गरिने बाहिरी आवरणलाई अन्तरिक्षमा पुगेपछि रेडिएटरका रूपमा प्रयोग गर्ने योजना बनाएको छ। यसले जीपीयूबाट उत्पन्न हुने तापलाई अन्तरिक्षमा विकिरणका माध्यमबाट बाहिर निकाल्न मद्दत गर्नेछ।

यद्यपि, अन्तरिक्षमा ताप व्यवस्थापन आफैँमा प्राविधिक चुनौती हो। त्यहाँ पृथ्वीमा जस्तो हावा वा पानीको सहायताले ताप बाहिर निकाल्न सकिँदैन। त्यसैले ठूलो कम्प्युटिङ क्षमता भएको उपग्रहलाई लामो समयसम्म सञ्चालन गर्न प्रभावकारी ताप निष्कासन प्रणाली अनिवार्य हुनेछ।

२० हजार उपग्रहको सञ्जाल कसरी बन्ला?

कम्पनीले प्रस्ताव गरेको परियोजनाको नाम ‘स्ट्याम्पिड’ हो। यसअन्तर्गत पृथ्वीको तल्लो कक्षमा करिब २० हजार बिग आइरन उपग्रह राख्ने लक्ष्य छ। प्रत्येक उपग्रहले एक मेगावाट कम्प्युटिङ क्षमता दिने हो भने प्रस्तावित सञ्जालको कुल क्षमता करिब २० गिगावाट पुग्नेछ।

यो सामान्य उपग्रह परियोजनाभन्दा निकै ठूलो योजना हो। कम्पनीको रकेटले प्रत्येक उडानमा एउटा मात्रै डाटा सेन्टर उपग्रह लैजाने भएकाले २० हजार उपग्रह अन्तरिक्षमा पुर्‍याउन कम्तीमा २० हजार प्रक्षेपण आवश्यक पर्नेछ।

त्यति मात्रै होइन, अन्तरिक्षमा उपग्रहहरू सधैँ काम गर्ने अवस्थामा रहन्छन् भन्ने निश्चित हुँदैन। उपकरणको आयु समाप्त हुने, प्राविधिक समस्या आउने वा अन्य कारणले उपग्रह प्रतिस्थापन गर्नुपर्ने हुन सक्छ। त्यसैले प्रस्तावित सञ्जालको आकार कायम राख्न भविष्यमा हरेक वर्ष हजारौँ थप प्रक्षेपण आवश्यक पर्न सक्नेछ।

यस्तो विशाल अभियान सञ्चालन गर्न कम्पनीले रकेट निर्माण मात्रै गरेर पुग्दैन। नियमित प्रक्षेपण, उपग्रह उत्पादन, प्रक्षेपणस्थलको व्यवस्थापन र अन्तरिक्षमा उपकरण सञ्चालन गर्ने सम्पूर्ण प्रणाली एकसाथ विकास गर्नुपर्ने हुन्छ।

यसका लागि कम्पनीले प्रक्षेपण केन्द्रहरूलाई ‘ट्रेलहेड्स’ नाम दिएको छ। भविष्यमा दिनमै धेरै पटक रकेट प्रक्षेपण गर्ने लक्ष्यअनुसार यस्ता केन्द्र स्थापना गर्ने योजना छ। प्रत्येक केन्द्रमा चारवटा सक्रिय प्रक्षेपण मञ्च रहने सम्भावना रहेको भट्टले बताएका छन्। तर, ती केन्द्र कहाँ निर्माण गरिनेछन् भन्नेबारे कम्पनीले अझै खुलाएको छैन।

बिग आइरन रकेट काउबोय स्पेसको आफ्नै डाटा सेन्टर उपग्रह अन्तरिक्षमा पुर्‍याउन मात्रै सीमित रहने छैन। कम्पनीले अन्य ग्राहकका सामग्रीसमेत अन्तरिक्षमा लैजाने सेवा सञ्चालन गर्ने घोषणा गरेको छ। यस सेवाको नाम ‘बिग आइरन एक्सप्रेस’ राखिएको छ।

यसले कम्पनीलाई एआई पूर्वाधार निर्माण गर्ने संस्थाका साथै व्यावसायिक अन्तरिक्ष यातायात सेवा प्रदायकका रूपमा स्थापित गर्ने सम्भावना खोल्छ। तर, यस्तो सेवा सञ्चालन गर्न रकेटको विश्वसनीयता, प्रक्षेपण लागत र नियमित उडान गर्ने क्षमताले निर्णायक भूमिका खेल्नेछ।

कम्पनीले सार्वजनिक गरेको योजनाअनुसार बिग आइरनको पहिलो प्रक्षेपण सन् २०२८ को डिसेम्बरमा गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। सन् २०२४ मा ‘एथरफ्लक्स’ नामबाट स्थापना भएको कम्पनी अहिले क्लाइड्सडेल इन्जिन निर्माण र परीक्षणको चरणमा छ।

भट्टले निर्धारित समयमै रकेट उडाउनु महत्त्वाकांक्षी लक्ष्य भएको स्वीकार गरेका छन्। त्यसका लागि धेरै प्राविधिक र व्यावसायिक पक्ष सफल हुनुपर्ने उनको भनाइ छ।

“यो महत्त्वाकांक्षी योजना हो। योजना महत्त्वाकांक्षी नभएको भए म उद्यमी बन्ने थिइनँ,” भट्टको भनाइ छ।

उनको यो अभिव्यक्तिले परियोजनाको सम्भावना र जोखिम दुवैलाई संकेत गर्छ। २० हजार उपग्रह अन्तरिक्षमा पुर्‍याउने लक्ष्य हासिल गर्न रकेटको विकासदेखि ठूलो परिमाणमा उत्पादन र नियमित प्रक्षेपणसम्मका चुनौती पार गर्नुपर्नेछ।

काउबोय स्पेसले आफ्नो अन्तरिक्ष प्रविधि विकासको प्रारम्भिक चरणमा ‘रिजन–१’ नामक उपग्रह सञ्चालनमा ल्याएको छ। उक्त उपग्रह अक्टोबर १ मा स्पेसएक्सको ‘ट्रान्सपोर्टर–१८’ साझा प्रक्षेपण अभियानमार्फत अन्तरिक्षमा पठाइएको थियो।

रिजन–१ को मुख्य उद्देश्य अन्तरिक्षबाट पृथ्वीमा ऊर्जा पठाउने प्रविधिको परीक्षण गर्नु हो। यसमा उच्च शक्तिको लेजर प्रयोग गरेर पृथ्वीको तल्लो कक्षबाट जमिनमा रहेको रिसिभरसम्म ऊर्जा स्थानान्तरण गर्ने प्रणाली परीक्षण गरिनेछ।

अन्तरिक्षमा डाटा सेन्टर स्थापना गर्ने योजनाका लागि ऊर्जा व्यवस्थापन सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्षमध्ये एक हो। सौर्य प्यानलबाट ऊर्जा प्राप्त गर्नु एउटा पाटो हो भने त्यसलाई आवश्यक उपकरणसम्म पुर्‍याउनु र कम्प्युटिङ प्रणालीलाई निरन्तर सञ्चालन गर्नु अर्को चुनौती हो। त्यसैगरी, अन्तरिक्षबाट पृथ्वीमा ऊर्जा वा कम्प्युटिङ सेवासँग सम्बन्धित संकेत प्रभावकारी रूपमा पठाउन सक्ने प्रविधि पनि आवश्यक पर्न सक्छ।

कम्पनीले रिजन–१ लाई यही दिशामा गरिएको प्रारम्भिक प्रयासका रूपमा लिएको छ। तर, यो परीक्षण सफल हुँदैमा २० हजार डाटा सेन्टरको विशाल सञ्जाल निर्माण सम्भव भइहाल्ने होइन। त्यसका लागि ऊर्जा प्रसारण, ताप व्यवस्थापन, उपग्रहको आयु, सञ्चार प्रणाली र लागतसम्बन्धी चुनौती समाधान गर्नुपर्नेछ।

अन्तरिक्षमा एआई डाटा सेन्टर राख्ने विचारले भविष्यको प्रविधिमा नयाँ सम्भावना देखाएको छ। सौर्य ऊर्जाको उपयोग, पृथ्वीमा पूर्वाधार निर्माणको दबाब घटाउने सम्भावना र अन्तरिक्षमै कम्प्युटिङ क्षमता विस्तार गर्ने अवधारणाले यस क्षेत्रमा नयाँ प्रतिस्पर्धा जन्माउन सक्छ।

[अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूको सहयोगमा तयार गरिएको]