काठमाडौं । अपराध अनुसन्धानमा सत्य पत्ता लगाउन प्रहरीले बयान, घटनास्थलका प्रमाण, सीसीटीभी फुटेज, डीएनए परीक्षणलगायतका विधि प्रयोग गर्छ। तर कुनै व्यक्तिले घटनाबारे थाहा पाएको छ कि छैन भन्ने कुरा उसको मस्तिष्कको प्रतिक्रियाबाट पत्ता लगाउने प्रयास पनि हुँदै आएको छ। यही प्रविधि हो, ब्रेन म्यापिङ।

नेपालमा अपराध अनुसन्धानका क्रममा ब्रेन म्यापिङको चर्चा काठमाडौंको तीनकुने सामूहिक हत्या प्रकरणपछि थप चुलिएको थियो। त्यस घटनामा प्रहरीले अनुसन्धानका क्रममा यो विधि प्रयोग गरेको समाचार सार्वजनिक भएको थियो। तर ब्रेन म्यापिङले अपराधी पहिचान गर्न कति सहयोग गर्छ र यसबाट प्राप्त नतिजालाई कति विश्वास गर्न सकिन्छ भन्ने प्रश्न अझै महत्त्वपूर्ण छ।

तीनकुने घटनामा ब्रेन म्यापिङको प्रयोग

२०८० साल असोजमा काठमाडौंको तीनकुनेस्थित गैरीगाउँमा रहेको दिव्य सः मिलमा चार जनाको हत्या भएको थियो। घटनाको अनुसन्धानका क्रममा प्रहरीले सञ्जय भण्डारीलाई पक्राउ गरेको थियो। अनुसन्धानका क्रममा उनले अन्य हत्यामा समेत संलग्न रहेको दाबी गरेपछि त्यसबारे थप अनुसन्धान गरिएको थियो।

त्यसक्रममा प्रहरीले ब्रेन म्यापिङ विधि प्रयोग गरेको समाचार सार्वजनिक भएको थियो। प्रकाशित समाचारअनुसार, आरोपी बोल्न नसक्ने भएकाले पोलिग्राफ परीक्षण उपयुक्त नहुने ठहरपछि ब्रेन म्यापिङ गराइएको थियो।

यो घटनाले नेपालमा अपराध अनुसन्धानका क्रममा मस्तिष्कको गतिविधि अध्ययन गर्ने प्रविधिको प्रयोगबारे चासो बढायो। यद्यपि, परीक्षणको विस्तृत प्रतिवेदन र त्यसबाट प्राप्त नतिजाले अनुसन्धानमा कस्तो प्रभाव पारेको थियो भन्नेबारे सार्वजनिक विवरण पर्याप्त छैन। त्यसैले ब्रेन म्यापिङबाटै अपराध प्रमाणित भएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

ब्रेन म्यापिङले कसरी काम गर्छ?

ब्रेन म्यापिङले मस्तिष्कको संरचना वा गतिविधि अध्ययन गर्ने विभिन्न प्रविधिलाई जनाउँछ। अपराध अनुसन्धानमा भने मस्तिष्कको विद्युतीय गतिविधि मापन गरेर कुनै व्यक्ति घटनासँग सम्बन्धित सूचनाप्रति परिचित छ कि छैन भन्ने संकेत खोज्ने विधि बढी चर्चामा छ।

यसमा प्रयोग हुने प्रविधिमध्ये पी–३०० परीक्षण र ब्रेन इलेक्ट्रिकल ओसिलेसन सिग्नेचर प्रोफाइलिङ (बिईओएस) प्रमुख छन्।

पी–३०० परीक्षणमा व्यक्तिलाई विभिन्न दृश्य, शब्द वा घटनासँग सम्बन्धित विवरण देखाइन्छ। त्यसक्रममा मस्तिष्कमा उत्पन्न हुने विद्युतीय प्रतिक्रियालाई ईईजी प्रविधिबाट मापन गरिन्छ। कुनै परिचित वा महत्त्वपूर्ण सूचना देखाउँदा मस्तिष्कले विशेष प्रतिक्रिया देखाउन सक्छ। त्यस प्रतिक्रियाको विश्लेषणबाट व्यक्तिले उक्त सूचना चिनेको हुन सक्ने अनुमान गरिन्छ।

बिईओएस पनि मस्तिष्कको विद्युतीय गतिविधिमा आधारित विधि हो। यसले व्यक्तिको मस्तिष्कमा कुनै घटनासँग सम्बन्धित अनुभव वा जानकारीको संकेत छ कि छैन भन्ने पत्ता लगाउने प्रयास गर्छ।

तर यी प्रविधिले व्यक्तिको मन पढ्ने वा उसले अपराध गरेको कुरा निश्चित रूपमा प्रमाणित गर्ने होइनन्। मस्तिष्कको प्रतिक्रिया र अपराधमा संलग्नताबीच सीधा सम्बन्ध स्थापित गर्न सकिँदैन।

ब्रेन म्यापिङको नतिजा व्याख्या गर्दा व्यक्तिले घटनासम्बन्धी सूचना चिनेको छ भन्दैमा उसैले अपराध गरेको मान्न  मिल्दैन। कुनै व्यक्ति घटनास्थलमा भेटिएको वस्तु वा घटनाको विवरणसँग परिचित हुनुका विभिन्न कारण हुन सक्छन्। उसले उक्त कुरा समाचार, सामाजिक सञ्जाल, प्रत्यक्षदर्शी वा अनुसन्धानकर्ताबाट थाहा पाएको हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा पनि मस्तिष्कले प्रतिक्रिया देखाउन सक्छ।

त्यसैले परीक्षणमा देखिएको प्रतिक्रियालाई अपराधमा संलग्नताको प्रमाण मान्नुअघि त्यसको स्रोत र अर्थ बुझ्न आवश्यक हुन्छ। व्यक्तिको स्मृति, ध्यान, मानसिक अवस्था र परीक्षणको वातावरणले पनि नतिजालाई प्रभावित पार्न सक्छ।

ब्रेन म्यापिङबाट प्राप्त संकेतलाई घटनास्थलका प्रमाण, साक्षीको बयान, सीसीटीभी फुटेज, डीएनए परीक्षण र अन्य अनुसन्धानसँग तुलना गरेर मात्र मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

नेपालमा अपराध अनुसन्धानमा न्युरोसाइन्सको प्रयोगबारे चिकित्सा र अनुसन्धान क्षेत्रबाट अध्ययन भएको छ। नेपाल मेडिकल एसोसिएसनको जर्नलमा सन् २०२४ मा प्रकाशित एउटा लेखले नेपाल प्रहरीको अपराध अनुसन्धानमा ब्रेन म्यापिङको भूमिका र त्यससँग जोडिएका चुनौतीबारे चर्चा गरेको छ।

विवेक राजभण्डारी, सुसान्त रेग्मी, कञ्चन दाहाल र सन्देश श्रेष्ठले लेखेको द इन्टरसेक्सन अफ न्युरोसाइन्स एन्ड क्रिमिनोलोजी : रोल अफ ब्रेन म्यापिङ इन एड्रेसिङ क्रिमिनल बिहेभियर बाइ नेपाल पुलिस शीर्षकको लेख जर्नल अफ नेपाल मेडिकल एसोसिएसन को खण्ड ६२, अंक २७८ मा प्रकाशित भएको हो।

लेखमा अपराध अनुसन्धानमा न्युरोसाइन्सको सम्भावित उपयोगसँगै परीक्षणको विश्वसनीयता, गोपनीयता, व्यक्तिको सहमति र कानुनी प्रभावबारे चर्चा गरिएको छ। 

लेखले मस्तिष्कको गतिविधि अध्ययन गर्ने प्रविधिले अनुसन्धानमा नयाँ सम्भावना खोले पनि त्यसको नतिजालाई सावधानीपूर्वक व्याख्या गर्नुपर्ने देखाउँछ। 

ब्रेन म्यापिङको मुख्य चुनौती यसको नतिजाले के प्रमाणित गर्छ भन्ने हो। मस्तिष्कमा कुनै प्रतिक्रिया देखिनु र त्यस प्रतिक्रियाका आधारमा व्यक्ति दोषी भएको निष्कर्ष निकाल्नु फरक कुरा हुन्।

कुनै पनि फरेन्सिक विधिको विश्वसनीयता जाँच्न त्यसले वास्तविक अवस्थामा कति सही नतिजा दिन्छ, निर्दोष व्यक्तिलाई गलत रूपमा शंकास्पद देखाउने सम्भावना कति छ र फरक विशेषज्ञले परीक्षण गर्दा समान नतिजा आउँछ कि आउँदैन भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

नियन्त्रित प्रयोगशालामा प्राप्त नतिजा वास्तविक अपराध अनुसन्धानमा पनि उस्तै हुन्छ भन्ने निश्चित छैन। घटनाबारे सार्वजनिक भइसकेको जानकारी, परीक्षणमा प्रयोग गरिएका प्रश्न र व्यक्तिको स्मृतिले नतिजाको व्याख्यामा फरक पार्न सक्छन्। 

अपराध अनुसन्धानमा नयाँ प्रविधि प्रयोग गर्दा अनुसन्धानको प्रभावकारितासँगै व्यक्तिको अधिकार र न्यायिक निष्पक्षतालाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।

ब्रेन म्यापिङ गर्दा व्यक्तिको सहमति कसरी लिइन्छ, परीक्षणको उद्देश्यबारे कति जानकारी दिइन्छ र नतिजाको व्याख्या गर्ने व्यक्ति कति योग्य छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छन्। परीक्षणको वैज्ञानिक आधार कमजोर भएमा निर्दोष व्यक्तिमाथि शंका बढ्ने जोखिम पनि रहन्छ।

नेपालको फौजदारी न्याय प्रणालीमा यस्तो परीक्षणबाट प्राप्त नतिजालाई अदालतले कस्तो प्रमाणिक महत्त्व दिन्छ भन्ने विषयमा निष्कर्ष निकाल्न सम्बन्धित कानुन, अदालतका फैसला र परीक्षणको वास्तविक प्रतिवेदन अध्ययन गर्नुपर्छ। उपलब्ध स्रोतबाट नेपालका अदालतले ब्रेन म्यापिङको नतिजालाई कुन अवस्थामा स्वीकार गरेका छन् भन्ने स्पष्ट निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन।

नेपालमा ब्रेन म्यापिङको प्रयोग कति पटक भएको छ, कुन प्रविधि प्रयोग गरिएको छ र त्यसले अनुसन्धानमा कस्तो परिणाम दिएको छ भन्ने विषयमा व्यवस्थित सार्वजनिक तथ्याङ्क आवश्यक छ। 

परीक्षणको प्रभावकारिता, गलत नतिजाको सम्भावना र कानुनी प्रयोगबारे स्वतन्त्र अध्ययन हुन सके यसको उपयोगिताबारे स्पष्ट धारणा बनाउन सकिन्छ।

यसका लागि प्रहरी, चिकित्सक, न्युरोसाइन्सका अनुसन्धानकर्ता र कानुनविद्बीच सहकार्य आवश्यक हुन्छ। परीक्षणको वैज्ञानिक विश्वसनीयता पुष्टि गर्ने, दक्ष जनशक्ति तयार गर्ने र नतिजा प्रयोग गर्ने स्पष्ट मापदण्ड बनाउने काम पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।