काठमाडौं। अर्थशास्त्रतर्फको सन् २०२६ को नोबेल पुरस्कार अमेरिकी अर्थशास्त्री रोबर्ट ई. हल र माइकल उडफोर्डलाई संयुक्त रूपमा प्रदान गरिएको छ ।

समष्टिगत आर्थिक स्थिरता कायम गर्न आवश्यक नीतिको व्यष्टिगत आर्थिक आधार विकासमा पुर्‍याएको योगदानका लागि उनीहरूलाई यो प्रतिष्ठित सम्मान दिइएको हो ।

रोयल स्वीडिस एकेडेमी अफ साइन्सेसले सोमबार पुरस्कार घोषणा गर्दै दुवै अर्थशास्त्रीको अनुसन्धानले आर्थिक स्थिरीकरणका नीति प्रभावकारी बनाउन महत्त्वपूर्ण आधार दिएको जनाएको छ । उनीहरूको कामले अर्थतन्त्रमा आउने तीव्र उतारचढावलाई बुझ्न र त्यसको प्रभाव कम गर्न सरकार तथा केन्द्रीय बैंकले अपनाउने नीतिलाई थप व्यवस्थित बनाउन सहयोग गरेको छ ।

अर्थतन्त्रको समग्र अवस्था बुझ्न कुल उत्पादन, रोजगारी, मुद्रास्फीति र ब्याजदरजस्ता सूचक हेरिन्छन् । तर यी सूचकमा हुने परिवर्तनको पछाडि लाखौँ घरपरिवार र व्यवसायले गर्ने व्यक्तिगत निर्णयहरू पनि जिम्मेवार हुन्छन् ।

घरपरिवारले कति खर्च गर्ने, कति बचत गर्ने र भविष्यमा आम्दानी कस्तो होला भनेर के अपेक्षा गर्ने भन्ने निर्णयले बजारको मागमा असर पार्छ । त्यसैगरी व्यवसायले लगानी गर्ने वा नगर्ने, उत्पादन बढाउने वा घटाउने र कामदार नियुक्त गर्ने निर्णयले समग्र आर्थिक गतिविधि प्रभावित हुन्छ ।

हल र उडफोर्डको अनुसन्धानले यस्ता व्यक्तिगत निर्णय र समग्र अर्थतन्त्रबीचको सम्बन्ध बुझ्न मद्दत गर्ने आर्थिक मोडलहरूको विकासमा योगदान पुर्‍याएको छ । यसले समष्टिगत अर्थतन्त्रलाई केवल ठूला आर्थिक सूचकका आधारमा नभई ती सूचक निर्माण गर्ने व्यक्तिगत व्यवहारसमेत समेटेर विश्लेषण गर्न सकिने आधार बलियो बनाएको छ ।

अर्थतन्त्र सधैँ एउटै गतिमा अघि बढ्दैन । कुनै बेला उत्पादन र रोजगारी बढ्छन् भने कुनै बेला माग घट्छ, व्यवसायको लगानी सुस्ताउँछ र बेरोजगारी बढ्न सक्छ । अर्कोतर्फ, वस्तु तथा सेवाको मूल्य तीव्र रूपमा बढ्दा सर्वसाधारणको क्रयशक्ति कमजोर हुन्छ ।

यस्तो अवस्थामा सरकारले बजेट, कर र सार्वजनिक खर्चमार्फत वित्तीय नीति अपनाउन सक्छ । केन्द्रीय बैंकले ब्याजदर तथा अन्य मौद्रिक उपकरण प्रयोग गरेर आर्थिक गतिविधि र मूल्यवृद्धिमा प्रभाव पार्न सक्छ । तर यस्ता कदमको प्रभाव तत्काल र सबै क्षेत्रमा समान रूपमा देखिँदैन ।

आर्थिक मोडलहरूले नीतिगत निर्णयले घरपरिवार, व्यवसाय, लगानी र उपभोगमा कस्तो प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने अनुमान गर्न सहयोग गर्छन् । हल र उडफोर्डको अनुसन्धानले यस्ता निर्णयको विश्लेषण गर्ने सैद्धान्तिक आधारलाई थप मजबुत बनाएको छ ।

उदाहरणका लागि, आर्थिक गतिविधि सुस्त भएको अवस्थामा ब्याजदर घटाउँदा ऋण लिन र लगानी गर्न प्रोत्साहन मिल्न सक्छ । तर मुद्रास्फीति उच्च भएको अवस्थामा ब्याजदर बढाउँदा मागको चाप कम गर्न सहयोग पुग्न सक्छ । कुन अवस्थामा कस्तो कदम उपयुक्त हुन्छ भन्ने निर्भरता अर्थतन्त्रको परिस्थिति, जनताको अपेक्षा र नीतिको सम्भावित प्रभावमा रहन्छ ।

हल र उडफोर्डको काम आधुनिक समष्टिगत अर्थशास्त्रको विकाससँग सम्बन्धित छ । विशेषगरी न्यु किन्सियन आर्थिक विश्लेषणमा व्यक्तिगत निर्णय, भविष्यप्रतिको अपेक्षा र मूल्य तथा ज्यालामा हुने परिवर्तनको ढिलाइलाई समेटेर मौद्रिक नीतिले अर्थतन्त्रमा पार्ने प्रभाव बुझ्ने प्रयास गरिन्छ ।

यस दृष्टिकोणअनुसार केन्द्रीय बैंकले ब्याजदर परिवर्तन गर्दा त्यसको प्रभाव ऋण र लगानीमा मात्र सीमित हुँदैन । भविष्यमा मूल्य कति बढ्ला, आम्दानी कस्तो होला र आर्थिक अवस्था कता जाला भन्ने मानिस तथा व्यवसायको अपेक्षाले पनि उनीहरूको निर्णय प्रभावित हुन्छ ।

त्यसैले नीतिगत घोषणाको विश्वसनीयता र भविष्यमा सरकार तथा केन्द्रीय बैंकले के गर्छन् भन्ने अपेक्षा महत्त्वपूर्ण हुन्छ । आर्थिक मोडलले यी पक्षलाई समेट्दा नीति निर्माताले सम्भावित परिणामको आकलन गर्न थप सहयोग पाउँछन् ।

कोभिड–१९ महामारी, ऊर्जा मूल्यमा आएको उछाल र विश्वव्यापी आपूर्ति अवरोधजस्ता घटनाले विभिन्न देशका अर्थतन्त्रमा गम्भीर दबाब सिर्जना गरेका थिए । यस्ता परिस्थितिमा सरकार र केन्द्रीय बैंकले आर्थिक गतिविधि, रोजगारी र मूल्यवृद्धिबीच सन्तुलन कायम गर्न कठिन निर्णय लिनुपरेको थियो ।

आधुनिक समष्टिगत आर्थिक मोडलहरूले सङ्कटका सम्भावित प्रभाव विश्लेषण गर्न र नीतिगत विकल्पबीच तुलना गर्न मद्दत गर्छन् । यद्यपि, कुनै एउटा मोडलले मात्रै आर्थिक सङ्कटको समाधान गर्दैन । नीतिको प्रभाव देशको अवस्था, सङ्कटको प्रकृति र समयमै चालिएका कदममा समेत निर्भर हुन्छ ।

अर्थशास्त्रतर्फको पुरस्कारको औपचारिक नाम ‘अल्फ्रेड नोबेलको स्मृतिमा आर्थिक विज्ञानतर्फको स्वेरिजेस रिक्सब्याङ्क पुरस्कार’ हो । यो पुरस्कार सन् १९६९ देखि प्रदान गर्न थालिएको हो ।

विज्ञान, साहित्य र शान्तितर्फका मूल नोबेल पुरस्कारसँगै प्रदान गरिए पनि अर्थशास्त्रको पुरस्कार अल्फ्रेड नोबेलको मूल इच्छापत्रमा उल्लेख गरिएका पाँच पुरस्कारमध्ये पर्दैन ।

हल र उडफोर्डलाई प्रदान गरिएको यस वर्षको सम्मानले अर्थतन्त्रको स्थिरता कायम गर्न व्यक्तिगत आर्थिक निर्णय र समग्र नीतिबीचको सम्बन्ध बुझ्नु कति महत्त्वपूर्ण छ भन्ने कुरालाई फेरि उजागर गरेको छ।