काठमाडौं।  मानिसले अपराध गरेपछि उसलाई सजाय कसले दिन्छ- कानुनले, समाजले कि आफ्नै मनले? के कुनै अपराध लुकाएर कानुनी सजायबाट बच्न सक्नु नै निर्दोष हुनु हो? मानिसले आफूले गरेको कामलाई सही ठानिरहँदा पनि भित्रभित्रै किन बेचैनी महसुस गर्छ? रुसी साहित्यकार फ्योदोर दोस्तोयेभ्स्कीको प्रसिद्ध उपन्यास ‘अपराध र दण्ड’ ले यिनै प्रश्नमार्फत मानव स्वभाव, अपराधबोध र नैतिकताको जटिल पक्ष उजागर गर्छ।

अपराधको सजाय सधैँ अदालत वा समाजबाट मात्रै प्राप्त हुँदैन- यस उपन्यासको एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश हो। कहिलेकाहीँ मानिसको आफ्नै विवेक, मन र मस्तिष्कले दिने सजाय कानुनी सजायभन्दा पनि पीडादायी हुन सक्छ। बाहिरी संसारमा अपराध लुकाउन सम्भव भए पनि आफूभित्रको सत्यबाट उम्कन कठिन हुन्छ।

उपन्यासका पात्र रस्कोलनिकोभ र स्विद्रिगाइलोभको जीवनमा यो पक्ष फरक-फरक रूपमा देखिन्छ। रस्कोलनिकोभले एउटी वृद्ध साहूकार महिला र उनकी बहिनीको हत्या गर्छ। उसले आफ्नो अपराधलाई एउटा बौद्धिक तर्कमार्फत उचित ठहर गर्ने प्रयास गर्छ। उसको विचारमा असाधारण मानिसले ठूलो उद्देश्यका लागि परम्परागत नैतिक सीमासमेत उल्लङ्घन गर्न सक्छ। तर अपराध गरेपछि उसले आफूलाई सामान्य जीवनमा सहज रूपमा समाहित गर्न सक्दैन। आफूले गरेको कामबारेको आन्तरिक द्वन्द्वले उसलाई निरन्तर सताउँछ।

स्विद्रिगाइलोभको जीवनमा पनि अपराधबोध, दुःस्वप्न र नैतिक द्वन्द्वका संकेत देखिन्छन्। उसको अन्त्यले मानिसको बाहिरी व्यवहार र भित्री संसारबीचको दूरीलाई उजागर गर्छ। यी पात्रमार्फत दोस्तोयेभ्स्कीले अपराधबाट उम्कन खोज्ने मानिस अन्ततः आफ्नै मनसँग संघर्ष गर्न बाध्य हुन सक्ने देखाएका छन्।

उपन्यासले अपराधको अर्को गम्भीर पक्ष पनि प्रस्तुत गर्छ। अपराध भन्नासाथ हत्या, हिंसा वा रगत बगाउने घटनालाई मात्र सम्झनु पर्याप्त हुँदैन। मानिसलाई मानसिक रूपमा यातना दिनु, उसको स्वतन्त्रता खोस्नु, सम्बन्धलाई स्वार्थपूर्तिको माध्यम बनाउनु र उसको जीवनमाथि नियन्त्रण जमाउन खोज्नु पनि गम्भीर नैतिक अपराध हुन सक्छ।

दुन्यालाई आफ्नो स्वार्थअनुसार नियन्त्रण गर्न खोज्ने पात्रहरूको व्यवहारले यही प्रश्न उठाउँछ-कसैको शरीरमा चोट नपुर्‍याई उसको आत्मसम्मान र स्वतन्त्रतामाथि प्रहार गरिन्छ भने त्यसलाई अपराध मान्ने कि नमान्ने? कानुनले सबै प्रकारका मानसिक पीडा समेट्न नसके पनि त्यसले निम्त्याउने क्षति वास्तविक हुन्छ।

‘अपराध र दण्ड’ को महत्त्व यहीँ छ। यसले अपराधीलाई केवल कानुनी दृष्टिले होइन, उसको मनोविज्ञान र नैतिक संघर्षका आधारमा पनि बुझ्न आग्रह गर्छ। मानिसले आफूलाई सही ठहर गर्न अनेक तर्क निर्माण गर्न सक्छ, तर ती तर्कले गलत कामलाई स्वतः सही बनाउँदैनन्।

मानिसको वास्तविक परीक्षा उसले अरूलाई कस्तो देखिन्छ भन्नेमा मात्र होइन, एकान्तमा आफ्नै विवेकको सामना गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्नेमा हुन्छ। कानुनबाट बच्नु र आफूले गरेको अपराधको नैतिक भारबाट मुक्त हुनु एउटै कुरा होइन। यही सत्यलाई दोस्तोयेभ्स्कीले उपन्यासमार्फत शक्तिशाली ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन्।