काठमाडौं । तपाईं आफ्नै घरमा हुनुहुन्छ । अगाडि परिवारका सदस्य छन् । भित्तामा झुन्डिएको घडी, टेबलमा राखिएको मोबाइल र झ्यालबाहिरको सडक सबै परिचित छन् । तर अचानक तपाईंलाई यी सबै कुरा कुनै चलचित्रको दृश्यजस्ता लाग्न थाल्छन् । आफ्नै आमाबुबा अपरिचित पात्रजस्ता देखिन्छन् । आफू बसेको घर अर्कैको घर हो कि जस्तो लाग्छ । एकछिन मनमा आशंका हुन्छ – कतै म सपना त देखिरहेको छैन ?

अचम्मको कुरा, तपाईं निदाउनुभएको हुँदैन । आँखा खुलै हुन्छन्, सबै कुरा देखिरहनुभएको हुन्छ । तर देखिएको संसार वास्तविक भए पनि वास्तविकजस्तो महसुस हुँदैन । मनोविज्ञानमा यो अनौठो अवस्थालाई डिरियलाइजेसन  भनिन्छ ।

यो अवस्थामा संसार बदलिएको हुँदैन, बदलिएको हुन्छ संसारलाई महसुस गर्ने मस्तिष्कको तरिका । परिचित अनुहार अपरिचित लाग्ने, सडक र भवन कृत्रिम देखिने, आवाज टाढाबाट आएको जस्तो सुनिने र समयको गति असामान्य महसुस हुने यसका प्रमुख लक्षण हुन् ।

कतिपयलाई वरिपरिको संसार कुनै थ्रीडी चलचित्र हेरिरहेको जस्तो लाग्छ । आफू घटनाको हिस्सा नभई दर्शक मात्रै भएको अनुभूति हुन्छ । अझ कतिपयले आफ्नै घरमा बसेर पनि अर्कै ग्रहमा पुगेजस्तो महसुस गर्छन् ।

डिरियलाइजेसन अनुभव गर्ने धेरै व्यक्तिलाई आफूले देखिरहेको संसार वास्तविक नै हो भन्ने थाहा हुन्छ । समस्या संसारमा होइन, त्यससँग जोडिने अनुभूतिमा हुन्छ । यही कारणले यसलाई मनोविकृति अर्थात् साइकोसिससँग एउटै मान्न मिल्दैन ।

यसको अर्को रोचक पक्ष छ । डिरियलाइजेसनमा बाहिरी संसार अपरिचित लाग्छ भने डिपर्सनलाइजेसनमा आफ्नै शरीर, विचार र अस्तित्व नै आफूबाट अलग भएको जस्तो महसुस हुन्छ । कतिपय व्यक्तिमा यी दुवै अवस्था एकैपटक देखिन सक्छन् ।

यसको एउटै निश्चित कारण पत्ता लागेको छैन । तर अत्यधिक तनाव, डर, प्यानिक अट्याक, निद्राको कमी, डिप्रेसन तथा विगतका पीडादायी घटनासँग यसको सम्बन्ध देखिएको छ । क्यानाबिस, केटामाइनजस्ता केही मनोप्रभावकारी पदार्थको सेवनले पनि यस्तो अनुभूति गराउन सक्छ ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार भावना, स्मृति र वास्तविकता बुझ्ने मस्तिष्कका विभिन्न प्रणालीबीचको अन्तरक्रियामा परिवर्तन आउँदा यस्तो अनुभव हुन सक्छ । अर्थात् आँखाले देखेको कुरा मस्तिष्कले सामान्य रूपमा चिने पनि त्यससँग जोडिने परिचितपन हराउन सक्छ ।

आवश्यक छैन । कसैलाई केही मिनेट मात्र यस्तो हुन्छ भने कसैमा पटकपटक दोहोरिन सक्छ । लामो समयसम्म रहने र दैनिक जीवनमा असर पार्ने अवस्थामा भने चिकित्सकीय मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ ।

मनोचिकित्सा, विशेषगरी सीबीटी, तनाव व्यवस्थापन, नियमित निद्रा र ग्राउन्डिङ अभ्यासले सहयोग गर्न सक्छन् । यसलाई मात्र निको पार्ने निश्चित औषधि भने उपलब्ध छैन ।

रोचक त के छ भने जीवनमा कुनै न कुनै समयमा क्षणिक रूपमा यस्तो अनुभूति गर्ने मानिसको संख्या कम छैन । तर करिब एकदेखि दुई प्रतिशत मानिसमा डिपर्सनलाइजेसन/डिरियलाइजेसन डिसअर्डर देखिने विभिन्न अध्ययनको अनुमान छ ।