काठमाडौं। आधुनिक विज्ञान र प्रविधिले मानव जीवनशैलीमा ठूलो परिवर्तन ल्याए पनि वैज्ञानिकहरूका अनुसार मानिसको विकासक्रम भने रोकिएको छैन। बरु बदलिँदो वातावरण, खानपान, बसाइँसराइ, सामाजिक व्यवहार र भविष्यमा विकास हुँदै जाने आनुवंशिक प्रविधिले मानव विकासको दिशा अझ फरक बनाउन सक्ने सम्भावना देखिएको छ।

मानिस भविष्यमा अहिलेभन्दा अग्लो, होचो वा फरक शारीरिक बनोटको हुन सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्नले लामो समयदेखि वैज्ञानिकहरूको ध्यान तानेको छ। यसबारे निश्चित उत्तर नभए पनि मानवविज्ञानी र आनुवंशिक विज्ञहरू भने विकासक्रम निरन्तर चलिरहेकोमा सहमत छन्।

बेलायतको एङ्गलिया रस्किन विश्वविद्यालयका मानवविज्ञानी तथा विकासवादी आनुवंशिकीविद् डा. जेसन हड्सनका अनुसार मानव विकास आज पनि निरन्तर भइरहेको छ। उनका अनुसार केही आनुवंशिक विशेषता समयसँगै निश्चित जनसमुदायमा बढी देखिन थालेका छन्। यद्यपि यस्ता परिवर्तन एकै पुस्तामा नभई सयौँ वा हजारौँ वर्षको अन्तरालमा क्रमिक रूपमा हुने भएकाले मानिसले आफ्नै जीवनकालमा ती परिवर्तन प्रत्यक्ष देख्न सक्दैन।

विगतमा रोग, भोकमरी, कठोर मौसम र प्राकृतिक विपत्तिले मानव विकासलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्थे। तर आधुनिक चिकित्सा, कृषि र प्रविधिको विकाससँगै ती कारकको प्रभाव घटेको भए पनि विकासक्रम भने रोकिएको छैन। अहिले वातावरणीय, सामाजिक र आनुवंशिक कारणहरूले मानव विकासलाई नयाँ दिशामा अघि बढाइरहेका छन्।

अमेरिकाको स्मिथसोनियन नेशनल म्युजियम अफ नेचुरल हिस्ट्रीकी पेलियोएन्थ्रोपोलोजिस्ट ब्रियाना पोबिनरका अनुसार मानव विकासमा खानपानले अत्यन्त महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

उनका अनुसार केही हजार वर्षअघि अधिकांश वयस्क मानिसले दूध पचाउन सक्दैनथे। तर मानिसले गाई, भैँसी, बाख्रालगायत दुग्धजन्य जनावर पाल्न थालेपछि दूध पचाउन सक्ने आनुवंशिक क्षमता विस्तारै फैलिँदै गयो। अहिले विश्वको करिब एक तिहाइ जनसंख्यामा वयस्क अवस्थामा पनि दूध सहज रूपमा पचाउने क्षमता विकसित भइसकेको छ। वैज्ञानिकहरूले यसलाई मानव विकासको तुलनात्मक रूपमा तीव्र परिवर्तनमध्ये एक मान्छन्।

मानव सभ्यता अफ्रिकाबाट विश्वका विभिन्न भूभागमा फैलिँदै जाँदा फरक–फरक वातावरणसँग अनुकूलन हुन शरीरमा पनि परिवर्तन देखियो।

कम घाम लाग्ने क्षेत्रमा बसोबास गर्ने समुदायमा हल्का रङको छाला विकसित भयो, जसले शरीरलाई भिटामिन डी उत्पादन गर्न सहयोग पुर्‍यायो। त्यस्तै विभिन्न जलवायु, उचाइ र भौगोलिक अवस्थाअनुसार मानव शरीरमा क्रमिक परिवर्तनहरू हुँदै गए।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार विश्वव्यापी बसाइँसराइ र भूमण्डलीकरणले विभिन्न समुदायबीचको आनुवंशिक मिश्रण बढाइरहेको छ। तर अर्कोतर्फ मानिसहरूले प्रायः आफूजस्तै सामाजिक, सांस्कृतिक वा शारीरिक विशेषता भएका व्यक्तिसँग विवाह गर्ने प्रवृत्तिलाई पनि विकासक्रमको एउटा कारक मानिएको छ।

डा. हड्सनले यसलाई ‘असोर्टेटिभ मेटिङ’ अर्थात् समान विशेषता भएका व्यक्तिबीचको वैवाहिक छनोटका रूपमा व्याख्या गर्छन्। उनका अनुसार अग्ला व्यक्तिले अग्लै जीवनसाथी रोज्ने सम्भावना बढी हुन्छ। यस्तै उचाइ, तौल र अनुहारको बनोटजस्ता विशेषतामा पनि यस्तो प्रवृत्ति देखिन्छ, जसले लामो अवधिमा आनुवंशिक संरचनामा प्रभाव पार्न सक्छ।

विज्ञहरूका अनुसार मानिसले जीवनशैलीमार्फत आफ्नो शरीरमा ल्याएका धेरै परिवर्तन सन्तानमा स्वतः सर्दैनन्।

उदाहरणका लागि, नियमित व्यायाम गरेर मांसपेशी बलियो बनाउनु वा सौन्दर्य शल्यक्रिया गराउनु व्यक्तिगत परिवर्तन हो। यसले सन्तानको आनुवंशिक संरचनामा कुनै प्रत्यक्ष प्रभाव पार्दैन। त्यसैले जन्मपछिका अधिकांश शारीरिक परिवर्तन विकासक्रमको हिस्सा मानिँदैनन्।

पछिल्ला वर्षहरूमा क्रिस्पर प्रविधिले आनुवंशिक अनुसन्धानलाई नयाँ चरणमा पुर्‍याएको छ। यस प्रविधिबाट वैज्ञानिकहरूले डीएनएको निश्चित भागलाई पहिचान गरी परिवर्तन गर्न सक्ने भएका छन्।

हाल यो प्रविधि केही वंशाणुगत रोगको उपचारमा प्रयोग हुन थालेको छ। भविष्यमा यसको प्रयोग अझ विकसित भए मानवका केही शारीरिक विशेषता वा रोगसँग सम्बन्धित जीनहरू परिवर्तन गर्ने सम्भावना पनि रहने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।

यद्यपि मानव भ्रूण वा भावी पुस्तामा प्रभाव पार्ने गरी जीन सम्पादन गर्ने विषय अहिले पनि नैतिक, कानुनी र वैज्ञानिक रूपमा अत्यन्त संवेदनशील मानिन्छ। यसलाई सुरक्षित र व्यापक रूपमा प्रयोग गर्न सकिने अवस्था अझै आइनसकेको विज्ञहरूको भनाइ छ।

भविष्यमा मानिस पृथ्वीबाहिर स्थायी रूपमा बसोबास गर्न सफल भए विकासक्रमले नयाँ मोड लिन सक्ने अनुमान पनि वैज्ञानिकहरूले गरेका छन्।

कम गुरुत्वाकर्षण भएको चन्द्रमा वा मङ्गल ग्रहमा धेरै पुस्तासम्म बसोबास गरे मानव शरीर त्यहाँको वातावरणअनुसार परिवर्तन हुन सक्ने सम्भावना रहेको बताइन्छ। यस्ता परिवर्तनहरू लामो समयसम्म पृथ्वीका मानिससँग सम्पर्कविहीन अवस्थामा मात्रै सम्भव हुने वैज्ञानिकहरूको धारणा छ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार लाखौँ वर्षको अवधिमा मानव प्रजातिमा उल्लेखनीय परिवर्तन हुन सक्छ। आजको होमो सेपियन्स करिब तीन लाख वर्षअघि विकसित भएको हो भने यसअघि होमो इरेक्टसजस्ता मानव प्रजातिहरू पृथ्वीमा अस्तित्वमा थिए।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार आगामी लाखौँ वर्षपछि मानव जातिमा यति धेरै परिवर्तन आउन सक्छ कि त्यो अहिलेको मानिसभन्दा फरक प्रजाति नै बन्ने सम्भावना पनि अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तर यस्तो परिवर्तन तत्काल होइन, अत्यन्त लामो विकासक्रमपछि मात्र सम्भव हुने उनीहरूको भनाइ छ।

विज्ञहरूका अनुसार मानव विकास अब केवल प्राकृतिक छनोटमा मात्र निर्भर रहने अवस्था बिस्तारै परिवर्तन हुन सक्छ। आनुवंशिक प्रविधिको विकाससँगै भविष्यमा मानिसले आफ्नै जीन परिवर्तन गर्ने वा वंशाणुगत रोग हटाउने क्षमता प्राप्त गर्न सक्छ।

यद्यपि यस्तो प्रविधिको सुरक्षित प्रयोग, नैतिक सीमा र कानुनी व्यवस्थाबारे विश्वभर अझै व्यापक बहस जारी छ। त्यसैले भविष्यको मानव विकास केवल प्रकृतिले होइन, विज्ञान, प्रविधि र मानव समाजले लिने निर्णयले समेत निर्धारण गर्ने सम्भावना वैज्ञानिकहरूले औँल्याएका छन्।

[अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूको सहयोगमा तयार पारिएको सामग्री]