काठमाडौं। विश्व अर्थतन्त्रमा ‘रेयर अर्थ’ (दुर्लभ पृथ्वी खनिज) को चर्चा अब केवल खानी वा व्यापारसम्म सीमित छैन। पछिल्ला वर्षहरूमा चीनले रेयर अर्थ निर्यातमा नियन्त्रण कडा बनाउँदै जाँदा धेरैले यसलाई अमेरिकाविरुद्धको आर्थिक हतियारका रूपमा व्याख्या गरे। तर चीनको रणनीति तत्काल आर्थिक दबाब सिर्जना गर्नु मात्र नभई, विश्व प्रविधि र औद्योगिक प्रतिस्पर्धामा दीर्घकालीन प्रभुत्व कायम गर्ने दिशामा केन्द्रित रहेको देखिन्छ।

विश्व शक्ति सन्तुलन तीव्र रूपमा प्रविधिमुखी बन्दै गइरहेका बेला रेयर अर्थ खनिजहरू आर्थिक स्रोतभन्दा पनि रणनीतिक सम्पत्तिका रूपमा स्थापित हुँदै गएका छन्।

विद्युतीय सवारीसाधन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स, हावाबाट विद्युत उत्पादन गर्ने टर्बाइन, अन्तरिक्ष प्रविधि, रक्षा प्रणाली तथा अत्याधुनिक इलेक्ट्रोनिक्सजस्ता उद्योगहरूको आधार नै यिनै खनिज बनेका छन्। त्यसैले रेयर अर्थमाथिको नियन्त्रण आजको विश्व राजनीतिमा ऊर्जा स्रोतभन्दा कम महत्त्वपूर्ण विषय मानिँदैन।

धेरैले चीनको प्रभुत्वलाई त्यहाँ रहेका विशाल रेयर अर्थ भण्डारसँग जोड्ने गरेका छन्। तर वास्तविकता केही फरक छ। विश्वका विभिन्न देशमा रेयर अर्थको भण्डार भए पनि तिनलाई प्रशोधन गरेर उद्योगमा प्रयोग गर्न सकिने सामग्रीमा रूपान्तरण गर्ने पूर्वाधार, प्रविधि र औद्योगिक क्षमता मुख्य रूपमा चीनसँग केन्द्रित छ।

विगत धेरै दशकदेखि चीनले प्रशोधन उद्योग, रासायनिक रूपान्तरण, स्थायी चुम्बक उत्पादन तथा त्यससँग सम्बन्धित सम्पूर्ण आपूर्ति शृङ्खलामा लगानी गर्दै आएको छ। फलस्वरूप, कच्चा खनिज अन्य देशबाट आए पनि अन्तिम औद्योगिक उत्पादनका लागि धेरै मुलुक चीनकै प्रशोधन क्षमतामा निर्भर रहन बाध्य छन्।

अमेरिका र चीनबीचको प्रतिस्पर्धा अब केवल व्यापार घाटा वा भन्सार शुल्कमा सीमित छैन। अहिले दुवै मुलुक कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सेमिकन्डक्टर, क्वान्टम कम्प्युटिङ, अन्तरिक्ष प्रविधि र उन्नत उत्पादन प्रणालीमा विश्व नेतृत्वका लागि प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन्।

यी सबै क्षेत्रमा रेयर अर्थको प्रयोग अनिवार्यजस्तै छ। विद्युतीय सवारीका मोटरदेखि आधुनिक मिसाइल प्रणाली, लडाकु विमान, औद्योगिक रोबोट र अत्याधुनिक इलेक्ट्रोनिक्ससम्म रेयर अर्थबाट बनेका उच्च क्षमताका चुम्बक र अन्य सामग्री आवश्यक पर्छन्। यही कारण यी खनिजहरूको महत्त्व सामान्य व्यापारिक वस्तुभन्दा धेरै माथि पुगेको छ।

अमेरिकाले पछिल्ला वर्षहरूमा चीनलाई अत्याधुनिक सेमिकन्डक्टर, चिप निर्माण उपकरण र उन्नत प्रविधिमा पहुँच सीमित गर्ने नीति अपनाउँदै आएको छ। यसको प्रतिउत्तरस्वरूप चीनले आफूलाई संरचनागत रूपमा बलियो बनाएका क्षेत्रलाई रणनीतिक रूपमा प्रयोग गर्न थालेको विश्लेषण गरिन्छ।

रेयर अर्थ निर्यातमा अनुमति प्रणाली कडा बनाउने, निश्चित चुम्बक तथा प्रशोधित सामग्रीको निर्यात सीमित गर्ने तथा आपूर्ति शृङ्खलामाथि निगरानी बढाउने कदम यही रणनीतिक सोचको हिस्सा मानिन्छ। यसको उद्देश्य विश्व व्यापार रोक्नु होइन, आवश्यक पर्दा आपूर्तिमा प्रभाव पार्ने क्षमता सुरक्षित राख्नु हो।

यद्यपि चीनको वर्तमान प्रभुत्व स्थायी हुने निश्चित छैन। चीनले निर्यात नियन्त्रणलाई धेरै आक्रामक बनायो भने अन्य मुलुकले वैकल्पिक आपूर्ति शृङ्खला निर्माणमा अझ तीव्र लगानी गर्ने सम्भावना बढ्छ।

अमेरिका, अस्ट्रेलिया, क्यानडा तथा युरोपेली मुलुकहरूले आफ्नै प्रशोधन उद्योग विकास गर्ने योजना अघि बढाइसकेका छन्। भियतनाम र मलेसियाले पनि वैकल्पिक प्रशोधन केन्द्रका रूपमा आफूलाई विकास गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्। यस्ता पहल सफल भएमा आगामी दशकमा चीनको एकाधिकार कमजोर हुन सक्छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार चीनको वास्तविक लाभ तत्काल निर्यात रोक्नुमा होइन, प्रतिस्पर्धी राष्ट्रहरूको नयाँ आपूर्ति शृङ्खला निर्माण प्रक्रियालाई ढिलो पार्न सक्ने क्षमतामा छ। नयाँ खानी खोल्ने, प्रशोधन उद्योग स्थापना गर्ने, वातावरणीय स्वीकृति लिने र उत्पादनलाई व्यावसायिक स्तरमा पुर्‍याउन धेरै वर्ष लाग्ने भएकाले चीनसँग अझै पनि समयको लाभ छ।

यही अवधिमा चीनले आफ्ना औद्योगिक क्षमता, उच्च प्रविधि उद्योग र उत्पादन प्रणालीलाई थप मजबुत बनाउन सक्छ। त्यसैले छोटो अवधिको प्रतिबन्धभन्दा दीर्घकालीन रणनीतिक समय व्यवस्थापन चीनका लागि अझ प्रभावकारी साधन बन्न सक्छ।

विश्व शक्ति प्रतिस्पर्धा अब तेल र ग्यासमा मात्र सीमित रहने अवस्था छैन। भविष्यको नेतृत्व रेयर अर्थ, सेमिकन्डक्टर, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डेटा र उन्नत उत्पादन प्रविधिमाथिको नियन्त्रणले निर्धारण गर्ने सम्भावना बढ्दै गएको छ।

त्यसैले चीनले रेयर अर्थलाई सामान्य प्राकृतिक स्रोतका रूपमा होइन, भविष्यको आर्थिक तथा सैन्य प्रभाव विस्तार गर्ने रणनीतिक सम्पत्तिका रूपमा विकास गरिरहेको छ। उता अमेरिकाले सेमिकन्डक्टर र उन्नत चिप प्रविधिमार्फत समान प्रकारको रणनीतिक अग्रता कायम गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।

यही प्रतिस्पर्धाले आगामी दशकमा विश्व अर्थतन्त्र, उद्योग र भूराजनीतिक शक्ति सन्तुलनलाई नयाँ दिशा दिने संकेत देखिएको छ।