काठमाडौं। नेपाली उपभोक्ताको दैनिक भान्सामा प्रयोग हुने तरकारी र फलफूलको सुरक्षामाथि पछिल्ला महिनाहरूमा गम्भीर प्रश्न उठ्न थालेका छन्।

बजारमा बिक्री भइरहेका विभिन्न तरकारीमा पटक-पटक अत्यधिक विषादी फेला परेपछि खाद्य सुरक्षाप्रति आम नागरिकको चिन्ता बढ्दो छ। अझ चिन्ताको विषय के छ भने परीक्षण प्रणाली कमजोर हुँदा प्रयोगशालाले अखाद्य ठहर गरेका तरकारीसमेत उपभोक्ताको भान्सासम्म पुग्ने जोखिम कायमै रहेको छ।

कृषि उत्पादन बढाउने, बेमौसमी तरकारी उत्पादन गर्ने र कीराको प्रकोप नियन्त्रण गर्ने उद्देश्यले किसानले विभिन्न प्रकारका विषादी प्रयोग गर्ने गरेका छन्। तर कतिपय अवस्थामा तोकिएको मात्रा र ‘वेटिङ पिरियड’ (विषादी छरेपछि बाली टिप्नुपर्ने न्यूनतम समय) पालना नगर्दा त्यही विषादी अन्ततः उपभोक्ताको थालीसम्म पुगिरहेको छ।

नेपालमा स्वदेशी उत्पादनसँगै भारतलगायत अन्य मुलुकबाट आयात हुने तरकारी तथा फलफूलमा पनि विषादीको मात्रा समय-समयमा परीक्षण हुने गरेको भए पनि अनुगमनको दायरा सीमित रहेको भन्दै विज्ञहरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।

काठमाडौंको कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजार देशकै सबैभन्दा ठूलो थोक कृषि बजार हो। देशका विभिन्न जिल्ला र विदेशबाट आएका अधिकांश तरकारी यहीँबाट काठमाडौं उपत्यकाका अन्य बजारमा वितरण हुन्छन्।

तर यहाँको परीक्षण प्रणालीमाथि नै प्रश्न उठ्ने गरेको छ। कालीमाटीमा तरकारीको कारोबार राति करिब २ बजेदेखि सुरु हुन्छ। बिहानसम्म अधिकांश तरकारी बल्खु, जडीबुटी, कलंकी, चाबहिल, बौद्ध, कपन, सामाखुसी, बालाजु, नक्साल, धुम्बाराही, तीनकुने, भृकुटीमण्डपलगायतका बजारमा पुगिसक्छ।

तर विषादी परीक्षण भने बिहान ७ बजेपछि मात्रै सुरु हुने गरेको छ। यसरी परीक्षणको नतिजा आउँदासम्म धेरैजसो तरकारी बजारमा बिक्रीका लागि पुगिसकेको हुन्छ। त्यसैले परीक्षणमा अत्यधिक विषादी भेटिए पनि त्यसको प्रभाव सीमित हुने गरेको सरोकारवालाहरू बताउँछन्।

पछिल्ला तीन महिनाको तथ्याङ्क हेर्दा कालीमाटी बजारमा मात्रै २० भन्दा बढी खेप तरकारीमा अत्यधिक विषादी फेला परेको छ।

काउली, रायोको साग, धनियाँ, टमाटर, लौका, काक्रो, आलु लगायत दैनिक उपभोग हुने तरकारीमा मापदण्डभन्दा बढी विषादी भेटिएको परीक्षणले देखाएको छ।

यस्ता तरकारी मानव स्वास्थ्यका लागि हानिकारक मानिए पनि उत्पादनकर्ता वा आपूर्तिकर्तामाथि प्रभावकारी कारबाही नहुँदा समस्या दोहोरिने क्रम रोकिएको छैन।

काठमाडौं महानगरपालिका क्षेत्रमा मात्रै करिब १४ वटा ठूला तरकारी बजार सञ्चालनमा छन्। बल्खु, कालीमाटी, जडीबुटी, चाबहिल, कपन, बौद्ध, तीनकुने, कलंकी, सामाखुसी, बालाजु, धुम्बाराही, नक्साल, भृकुटीमण्डप लगायतका बजारमा दैनिक सयौँ क्विन्टल तरकारीको कारोबार हुन्छ।

तर नियमित विषादी परीक्षण भने मुख्यतः कालीमाटीमा मात्रै हुने गरेको छ। अन्य बजारमा पुग्ने तरकारीको गुणस्तर कस्तो छ भन्नेबारे उपभोक्ताले जानकारी पाउने कुनै प्रभावकारी व्यवस्था छैन।

यसले गर्दा एक ठाउँमा रोकिएको तरकारी अर्को बजारबाट बिक्री हुने सम्भावना रहने उपभोक्ताको गुनासो छ।

जडीबुटीस्थित मनोहरा कृषि बजारमा तरकारी किन्न आउने उपभोक्ताहरू पनि आफूले कस्तो तरकारी खाइरहेका छौँ भन्नेबारे अनभिज्ञ रहेको बताउँछन्।

लोकन्थलीका सुवास सापकोटाका अनुसार बजारमा सस्तो भएकैले तरकारी किन्ने गरिए पनि त्यसमा कति विषादी छ भन्ने छुट्याउने कुनै उपाय उपभोक्तासँग छैन।

उनका अनुसार कालीमाटीमा परीक्षण हुँदा पनि अन्य बजारमा बिक्री भइरहेका तरकारीको अवस्था के छ भन्ने जानकारी नहुँदा उपभोक्ता अन्योलमा छन्।

यस्तै, सानो बच्चाकी आमा मिना शाहीले बजारमा आउने तरकारीबारे नकारात्मक समाचार सुनिएपछि आफ्ना छोराछोरीलाई तरकारी खुवाउनसमेत डर लाग्ने गरेको बताइन्। गाउँबाट आउने तरकारी पाए त्यही प्रयोग गर्ने, अन्यथा बजारका तरकारीप्रति विश्वास घट्दै गएको उनको भनाइ छ।

स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार लामो समयसम्म अत्यधिक विषादीयुक्त खाद्यवस्तु सेवन गर्दा शरीरमा विषाक्त पदार्थ क्रमशः जम्मा हुँदै जान सक्छ।

यसले क्यान्सर, मुटुसम्बन्धी रोग, स्नायुसम्बन्धी समस्या, हर्मोन असन्तुलन, प्रजनन स्वास्थ्यमा असर, कलेजो र मिर्गौलाको कार्यक्षमतामा कमी आउने जोखिम बढाउन सक्छ।

विशेषगरी बालबालिका, गर्भवती महिला, ज्येष्ठ नागरिक तथा दीर्घरोगीहरू यस्ता विषादीको असरबाट बढी प्रभावित हुने चिकित्सकहरूको भनाइ छ।

उपभोक्ता अधिकारकर्मीहरूका अनुसार अहिलेको अनुगमन प्रणाली पर्याप्त छैन।

उनीहरूका अनुसार राजधानीमा यति धेरै तरकारी बजार सञ्चालन भइरहँदा नियमित परीक्षण एउटा बजारमा सीमित हुनु प्रभावकारी व्यवस्था मान्न सकिँदैन।

विषादी बढी भेटिएका उत्पादनकर्ता वा व्यापारीमाथि कडा कारबाही नहुँदा पनि समस्या दोहोरिने गरेको उनीहरूको तर्क छ।

सरकारी अधिकारीहरूका अनुसार सबै नाकामा र सबै बजारमा दैनिक परीक्षण गर्न जनशक्ति, उपकरण र पूर्वाधार पर्याप्त छैन।

काठमाडौं महानगरपालिका, खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग र सम्बन्धित निकायले विभिन्न समयमा र्‍यापिड परीक्षण विस्तार गर्ने योजना सार्वजनिक गरे पनि त्यो पूर्ण रूपमा कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन।

विशेषज्ञहरूका अनुसार अहिले प्रयोग हुने र्‍यापिड परीक्षणबाट नतिजा आउन पनि समय लाग्ने भएकाले अत्यधिक सवारी चाप हुने स्थानमा प्रत्येक गाडी रोकेर परीक्षण गर्नु व्यावहारिक चुनौती बनेको छ।

विज्ञहरूका अनुसार समस्या समाधानका लागि उत्पादनदेखि उपभोक्ताको भान्सासम्मको सम्पूर्ण आपूर्ति प्रणालीलाई निगरानीमा ल्याउन आवश्यक छ।

यसका लागि भन्सार नाकादेखि थोक बजार र खुद्रा बजारसम्म नियमित परीक्षण विस्तार गर्नुपर्ने, अत्यधिक विषादी प्रयोग गर्ने उत्पादक तथा व्यापारीमाथि कानुनी कारबाही गर्नुपर्ने, किसानलाई सुरक्षित विषादी प्रयोगबारे तालिम दिनुपर्ने तथा उपभोक्ताले पनि तरकारी राम्रोसँग धोएर, केही समय पानीमा भिजाएर वा उपयुक्त विधिबाट प्रशोधन गरेर मात्र प्रयोग गर्नुपर्ने सुझाव दिइएको छ।

तरकारीमा विषादीको समस्या कृषि उत्पादनको मात्रै विषय होइन, यो प्रत्यक्ष रूपमा जनस्वास्थ्यसँग जोडिएको सवाल हो।

परीक्षणको दायरा सीमित, अनुगमन कमजोर र कारबाही प्रभावकारी नहुँदा लाखौँ उपभोक्ता दैनिक रूपमा आफूले खाने तरकारी कति सुरक्षित छ भन्ने जानकारीबिनै उपभोग गर्न बाध्य छन्।