काठमाडौं। इतिहास राजा,शासन र युद्धका कथाहरूको सङ्ग्रह मात्र होइन। समाजले के सोच्यो,के भोग्यो र परिवर्तनका लागि कसरी संघर्ष गर्‍यो भन्ने सम्पूर्ण गाथा इतिहासले बोकेको हुन्छ । तर धेरैजसो समय शक्तिशाली पक्षले लेखेको इतिहास नै मुख्यधारमा पुग्छ र समाज परिवर्तनका लागि आवाज उठाउने धेरै पात्रहरू ओझेलमा पर्छन्।

नेपालका लागि योगमाया न्यौपाने त्यस्तै एक व्यक्तित्व हुन्। उनले अन्याय, विभेद र सामाजिक विकृतिविरुद्ध उठाएको आवाज तथा अन्ततः अरुण नदीमा भएको सामूहिक जलसमाधि नेपाली इतिहासको एउटा गहिरो अध्याय हो। तर विडम्बना, यो अध्यायले अझै पनि पाउनुपर्ने स्थान पाउन सकेको छैन।

विश्व इतिहासमा सामाजिक न्याय, महिला अधिकार, श्रमिक आन्दोलन वा सामाजिक परिवर्तनको चर्चा गर्दा प्रायः युरोप र अमेरिकाका आन्दोलनहरूलाई बढी सम्झिने गरिन्छ। तर नेपालको आफ्नै इतिहासमा पनि त्यस्ता आन्दोलन भएका थिए। जसले समाजमा व्याप्त अन्याय, छुवाछूत, लैङ्गिक विभेद, आर्थिक शोषण र धार्मिक रूढिवादमाथि प्रश्न उठाएका थिए।

योगमायाको आन्दोलन त्यसमध्येको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आन्दोलनमध्ये एक हो। त्यसैले असार २२ सामान्य मिति होइन। आफ्नै समाजले जन्माएको परिवर्तनको चेतनालाई सम्झिने दिन पनि हो।

प्राचीन वैदिक तथा पौराणिक ग्रन्थहरूमा महिलालाई केवल परिवारको सदस्यका रूपमा होइन, ज्ञान, शक्ति र सृष्टिको आधारका रूपमा चित्रण गरिएको पाइन्छ।

ऋग्वेदमा उल्लेखित विष्पलाले युद्धमा खुट्टा गुमाएपछि फलामको कृत्रिम खुट्टा लगाएर पुनः रणभूमिमा फर्किएको प्रसङ्ग आज पनि साहस र आत्मविश्वासको प्रतीक मानिन्छ।

विदुरनीतिमा पनि भनिएको छ :

पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयः ।
स्त्रियो श्रियः गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः ।।

यसको अर्थ, महिलाहरू पूजनीय, पुण्यस्वरूप र घरलाई उज्यालो बनाउने शक्ति हुन्। त्यसैले उनीहरूको सम्मान र सुरक्षा समाजको दायित्व हो।

त्यस्तै स्कन्दपुराणमा उल्लेख गरिएको छ:

दशकन्यासमो पुत्रो दशकन्या प्रवर्धयन् ।
यत्फलं लभते मर्त्यो तल्लभ्यं कन्ययैकया ।।

यसको भावार्थ, दस जना छोराको पालनपोषणबाट प्राप्त हुने पुण्य एउटी योग्य छोरीबाट पनि प्राप्त हुन्छ। यी उदाहरणहरूले तत्कालीन पूर्वीय चिन्तनमा महिलालाई उच्च स्थान दिइएको देखाउँछन्।

तर समयसँगै समाजमा सामन्ती सोच, जातीय विभेद, छुवाछूत, बालविवाह, महिलामाथिको असमान व्यवहार र धार्मिक रूढिवाद बलियो बन्दै गयो। परिणामस्वरूप, समानता र सम्मानका ती आदर्शहरू विस्तारै कमजोर हुँदै गए।

वि.सं. १९२४ मा भोजपुरको मझुवाबेँसी, नेपालेडाँडामा जन्मिएकी योगमायाको जीवन सुरुदेखि नै संघर्षले भरिएको थियो। बाल्यकालमै विवाह, कम उमेरमै वैधव्य र त्यसपछि समाजबाट भोग्नुपरेका अपमानजनक व्यवहारले उनको सोचलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्‍यो।

समाजले महिलामाथि लगाएका सीमाहरू उनले आफ्नै जीवनमा अनुभव गरिन्। यही अनुभवले उनलाई प्रश्न गर्न, सोच्न र विद्रोह गर्न प्रेरित गर्‍यो।

केही समय भारतको आसाममा बसेर उनले पुनर्विवाह गरिन्। त्यतिबेला महिलाको पुनर्विवाहलाई समाजले सहज रूपमा स्वीकार नगर्ने अवस्थामा यो कदम आफैँमा एउटा साहसिक सामाजिक प्रतिरोध थियो।

नेपाल फर्किएपछि भने उनले आफ्नो व्यक्तिगत संघर्षलाई समाज परिवर्तनको अभियानमा रूपान्तरण गरिन्। उनले छुवाछूत, बालविवाह, महिलामाथिको विभेद, साहुमहाजनको चर्को ब्याज, नापतौलमा हुने ठगी, गरिब र श्रमिकमाथिको शोषण तथा समाजमा बढ्दै गएको नैतिक पतनविरुद्ध खुलेर आवाज उठाइन्।

योगमायाले परिवर्तनका लागि केवल भाषण वा आन्दोलन मात्रै गरेकी थिइनन्। उनले कविता, भजन र आध्यात्मिक सन्देशमार्फत पनि समाजलाई जागरुक बनाउन खोजिन्।

उनका रचनाहरू पछि ‘सर्वार्थ योगवाणी’ नामक सङ्ग्रहमा प्रकाशित भए।

उनका विचारमा धर्म भनेको केवल कर्मकाण्ड होइन; धर्म भनेको न्याय, सत्य, समानता, नैतिकता र मानवीय उत्तरदायित्व हो। यही कारण धेरै इतिहासकारहरूले योगमायाको आन्दोलनलाई नेपालको प्रारम्भिक संगठित सामाजिक सुधार अभियानमध्ये एक मान्ने गरेका छन्।

योगमायाले तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरसमक्ष २४ बुँदे माग प्रस्तुत गरेकी थिइन्। ती मागहरूको केन्द्रमा समाजमा व्याप्त अन्याय, भ्रष्टाचार, विभेद र शोषणको अन्त्य गरी न्याय र नैतिकतामा आधारित शासन स्थापना गर्ने उद्देश्य थियो।

उनले घुसखोरीको अन्त्य, निष्पक्ष न्याय, जातीय विभेद र छुवाछूतको अन्त्य, बालविवाह उन्मूलन, महिलाको सम्मान, श्रमिक तथा गरिबको संरक्षण, धर्मका नाममा हुने पाखण्ड नियन्त्रण, अन्यायपूर्ण करको अन्त्य तथा उत्तरदायी शासन व्यवस्थाको माग गरेकी थिइन्।

उनले ‘धर्मराज्य’ भन्नाले कुनै धार्मिक शासन होइन, न्याय, कर्तव्य, नैतिकता र जनकल्याणमा आधारित शासनलाई बुझाएकी थिइन्।

तर राणा शासनले यी मागहरूमाथि छलफल र सुधारको बाटो रोजेन। बरु आन्दोलनमाथि निगरानी बढाइयो, समर्थकहरूलाई पक्राउ गरियो र आन्दोलन दबाउने प्रयास गरियो।

जब राज्यबाट न्यायको कुनै आशा बाँकी रहेन, तब योगमाया र उनका अनुयायीहरूले अन्तिम प्रतिरोधका रूपमा सामूहिक आत्मबलिदानको बाटो रोजे।

विभिन्न ऐतिहासिक विवरणअनुसार सुरुमा सामूहिक अग्निदाह गर्ने योजना बनाइएको थियो। तर राज्यको हस्तक्षेपपछि त्यो सम्भव भएन। त्यसपछि वि.सं. १९९८ असार २२ गते सङ्खुवासभाको अरुण नदीमा उनीहरूले सामूहिक जलसमाधि लिए।

उपलब्ध विवरणअनुसार योगमायासहित ६८ जनाले त्यस दिन आफ्नो जीवन त्यागेका थिए। तीमध्ये अधिकांश महिला थिए। केही स्रोतहरूले ६५ जना महिला सहभागी रहेको उल्लेख पनि गरेका छन्।

नेपाली इतिहासमा यो घटना अन्यायविरुद्धको नैतिक प्रतिरोध, आत्मबलिदान र सामाजिक परिवर्तनप्रतिको दृढ विश्वासको प्रतीकका रूपमा स्मरण गरिन्छ। विश्व इतिहासमा पनि न्यायको माग गर्दै गरिएको यस्तो सामूहिक आत्मबलिदान अत्यन्त दुर्लभ मानिन्छ।

तर त्यसपछि लामो समयसम्म राणा शासनले यस घटनालाई सार्वजनिक स्मृतिबाट हटाउने प्रयास गर्‍यो। फलस्वरूप योगमायाको योगदान दशकौँसम्म इतिहासको छायाँमा रह्यो।

आज नेपाल लोकतान्त्रिक गणतन्त्र हो। परिवर्तनका लागि संविधानसम्मत, लोकतान्त्रिक र शान्तिपूर्ण संघर्ष नै स्वीकार्य मार्ग हो। तर यसले योगमायाको आन्दोलनको ऐतिहासिक महत्त्वलाई कम गर्दैन।

उनले उठाएका प्रश्न,न्याय, समानता, सुशासन, नैतिकता, मानव गरिमा र उत्तरदायी शासन,आज पनि उति नै महत्त्वपूर्ण छन्। लोकतन्त्र केवल शासन प्रणाली परिवर्तनको नाम होइन; समाजको सोच, संस्कार र चरित्रमा परिवर्तन आउनु पनि लोकतन्त्रको सफलताको मापन हो।

त्यसैले योगमायाको आन्दोलनलाई केवल धार्मिक आन्दोलन वा एउटा दुःखद घटनाका रूपमा होइन, नेपाली समाजको सामाजिक रूपान्तरणको महत्त्वपूर्ण अध्यायका रूपमा अध्ययन गरिनु आवश्यक छ।

असार २२ लाई एउटा स्थानीय घटनाका रूपमा सीमित गर्नु इतिहासप्रतिको अन्याय हुनेछ। योगमायाको जीवन, आन्दोलन र योगदानलाई राष्ट्रिय स्मृति, शैक्षिक अध्ययन, अनुसन्धान र सार्वजनिक विमर्शमा अझ व्यापक रूपमा स्थान दिनु समयको आवश्यकता हो।

किनभने इतिहासको पुनर्पाठ भनेको केवल विगत सम्झिनु होइन, वर्तमानलाई बुझ्ने र भविष्यलाई सही दिशा दिने प्रयास पनि हो।

योगमायाले उठाएका प्रश्नहरू आज पनि समाजअगाडि उभिएका छन्। यसर्थ, न्याय, समानता, सत्यनिष्ठा र नैतिकताको पक्षमा उभिने साहस हामीसँग कति छ भन्ने प्रश्नले असार २२ हरेक वर्ष फेरि हामीलाई घच्घच्याइरहन्छ।