काठमाडौं। मुगुका २५ वर्षीय गणेश नेपालीको उपचारका क्रममा निधन भएपछि नेपालमा जलन (बर्न) उपचारको अवस्था, उपलब्ध पूर्वाधार र गम्भीर बिरामीको उपचार क्षमतामाथि फेरि बहस सुरु भएको छ।  सामाजिक सञ्जालदेखि संसद्सम्म उपचारमा ढिलाइ भयो कि, विदेश लगेको भए ज्यान बचाउन सकिन्थ्यो कि भन्ने प्रश्न उठिरहेका छन्।

तर स्वास्थ्य क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार गम्भीर जलनको उपचार शरीरको कति प्रतिशत भाग जलेको छ भन्ने आधारमा मात्र मूल्यांकन गर्न मिल्दैन।

जलन शरीरको कुन भागमा पुगेको छ, श्वासप्रश्वास प्रणाली प्रभावित भएको छ वा छैन, उपचार कति छिटो सुरु भयो र संक्रमण नियन्त्रण कति प्रभावकारी भयो भन्ने विषयले बिरामीको अवस्था निर्धारण गर्ने गर्छ।

नेपालमा आगलागी, तातो पानी, तातो तेल, विद्युत्, रसायन तथा अन्य दुर्घटनाका कारण हरेक वर्ष ठूलो संख्यामा मानिसहरू जलनको सिकार हुने गरेका छन्। सामान्य जलनका अधिकांश बिरामी उपचारपछि निको हुन्छन्। तर शरीरको ठूलो भाग जलेको अवस्थामा जोखिम निकै बढ्छ।

जलनले छालामात्र नभई शरीरको तरल पदार्थको सन्तुलन बिगार्ने, संक्रमणको जोखिम बढाउने तथा मुटु, मिर्गौला, फोक्सोलगायत महत्वपूर्ण अंगमा असर पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले गम्भीर जलन भएका बिरामीलाई सघन उपचार आवश्यक पर्ने हुन्छ।

गणेश नेपालीको घटनामा शरीरको करिब ६५ प्रतिशत भाग जलेको थियो। तर उपचार जटिल बन्नुको मुख्य कारण बाहिरी घाउभन्दा श्वासप्रश्वास प्रणालीमा पुगेको असर मानिएको छ।

अनुहार, मुख र घाँटीमा आगो लागेपछि अत्यधिक तातो हावा श्वाससँगै फोक्सोसम्म पुग्न सक्छ। यसबाट श्वास नली सुन्निने, फोक्सोमा असर पर्ने र शरीरले पर्याप्त अक्सिजन लिन नसक्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ। यस्तो अवस्थालाई चिकित्सकीय रूपमा अत्यन्त गम्भीर मानिन्छ।

यसका अतिरिक्त छातीको चारैतिर गहिरो जलन हुँदा छाती सामान्य रूपमा फैलिन नसक्ने भएकाले बिरामीलाई सास फेर्न झन् कठिन हुन्छ। धेरै अवस्थामा कृत्रिम श्वासप्रश्वास (भेन्टिलेटर) को सहारा लिनुपर्ने हुन्छ।

गम्भीर जलन भएका बिरामीलाई अस्पताल पुगेपछि सबैभन्दा पहिले शरीरको तापक्रम नियन्त्रण, तरल पदार्थको व्यवस्थापन, श्वासप्रश्वास सुरक्षित बनाउने, संक्रमण रोक्ने र सघन उपचार सुरु गरिन्छ।

आवश्यक परे श्वास नली खुला राख्न इन्ट्युबेसन, भेन्टिलेटरको प्रयोग, आईसीयूमा उपचार तथा छालाको दबाब कम गर्न विशेष शल्यक्रिया समेत गरिन्छ।

यद्यपि शरीरको ठूलो भाग जल्नुका साथै श्वासप्रश्वास प्रणालीमा गम्भीर असर पुगेको अवस्थामा उपचार निकै चुनौतीपूर्ण बन्न सक्छ।

गम्भीर जलन भएका बिरामीलाई विदेश लगेमा निश्चित रूपमा बचाउन सकिन्छ भन्ने धारणा सही नहुने स्वास्थ्य क्षेत्रका जानकारहरू बताउँछन्।

यस्ता बिरामीलाई लामो दूरीमा लैजानुअघि स्वास्थ्य अवस्था स्थिर हुनु अत्यावश्यक हुन्छ। रक्तचाप, अक्सिजनको मात्रा, मुटुको चाल र श्वासप्रश्वास सामान्य अवस्थामा नआएसम्म हवाई यात्रा आफैं जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

यदि श्वास नलीमा गम्भीर क्षति पुगिसकेको छ भने अत्याधुनिक अस्पतालमा उपचार गर्दा पनि परिणाम अनुकूल नहुन सक्छ। त्यसैले बिरामीलाई घटनास्थलबाट छिटो अस्पताल पुर्‍याएर प्रारम्भिक उपचार सुरु गर्नु नै सबैभन्दा महत्वपूर्ण मानिन्छ।

हाल नेपालका केही ठूला सरकारी तथा निजी अस्पतालमा बर्न युनिट, प्लास्टिक सर्जरी, छाला प्रत्यारोपण, आईसीयू तथा विशेषज्ञ उपचार सेवा उपलब्ध छन्।

तर अत्यन्त जटिल बिरामीका लागि आवश्यक पर्ने समर्पित बर्न आईसीयू, पर्याप्त बेड, अत्याधुनिक उपकरण, संक्रमण नियन्त्रण प्रणाली तथा बहुविषयक विशेषज्ञ टोली अझै सीमित छन्। यही कारण केही गम्भीर बिरामीलाई भारतलगायत अन्य देशमा रेफर गर्ने अवस्था अझै कायम छ।

२०७९ फागुनमा ग्यास सिलिन्डर विस्फोटमा घाइते भएका नेपाली कांग्रेसका नेता चन्द्र भण्डारीलाई प्रारम्भिक उपचारपछि भारतको मुम्बईस्थित विशेष बर्न सेन्टरमा लगिएको थियो। त्यस घटनापछि पनि नेपालमा गम्भीर जलन उपचारको पूर्वाधार पर्याप्त छैन भन्ने बहस चर्किएको थियो।

नेपालमा जलन उपचार सेवा विस्तार हुँदै गए पनि अत्याधुनिक उपकरण, पर्याप्त आईसीयू, दक्ष जनशक्ति र विशेष बर्न सेन्टरको आवश्यकता अझै टड्कारो रहेको स्वास्थ्य क्षेत्रका सरोकारवालाहरूको भनाइ छ।

गम्भीर जलन भएका बिरामीलाई लामो समयसम्म आईसीयूमा राख्नुपर्ने, पटक–पटक शल्यक्रिया गर्नुपर्ने, छाला प्रत्यारोपण, संक्रमण नियन्त्रण र विशेष औषधि प्रयोग गर्नुपर्ने भएकाले उपचार खर्च अत्यधिक हुने गर्छ।

यसका साथै उपचारपछि पनि लामो समयसम्म पुनःस्थापना, फिजियोथेरापी तथा मानसिक परामर्श आवश्यक पर्न सक्छ।

जलन भएको अवस्थामा बिरामीलाई तत्काल आगोबाट सुरक्षित निकाल्ने, जलेको भागमा केही समय सफा चिसो पानी हाल्ने, तेल, घिउ, टूथपेस्ट वा अन्य घरेलु सामग्री नलगाउने र सकेसम्म छिटो बर्न उपचार उपलब्ध हुने अस्पताल पुर्‍याउने काम अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

विशेषगरी अनुहार, घाँटी वा छातीमा जलन भएका बिरामीलाई ढिलाइ नगरी विशेषज्ञ उपचारमा लैजानुपर्छ।

गणेश नेपालीको घटनाले नेपालमा जलन उपचारको वास्तविक अवस्था, पूर्वाधारको सीमितता र गम्भीर बिरामी व्यवस्थापनमा रहेका चुनौतीलाई पुनः उजागर गरेको छ।

जलनका बिरामीको उपचारलाई अझ प्रभावकारी बनाउन आधुनिक बर्न सेन्टर, पर्याप्त आईसीयू, दक्ष जनशक्ति, उद्धार प्रणाली र समयमै उपचार पहुँच विस्तार गर्नु अहिलेको प्रमुख आवश्यकता बनेको छ।