काठमाडौं। मानव इतिहासमा केही यस्ता वैज्ञानिक अभियान छन्, जसले विश्वको शक्ति सन्तुलन, युद्धको स्वरूप र अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिलाई नै नयाँ दिशातर्फ मोडिदिएका छन्। त्यसमध्ये सबैभन्दा चर्चित नाम हो ‘म्यानहाटन प्रोजेक्ट’। 

दोस्रो विश्वयुद्धका बेला अमेरिकाले अत्यन्तै गोप्य रूपमा सञ्चालन गरेको यही प्रोजेक्टबाट विश्वको पहिलो परमाणु बम निर्माण भएको थियो।

सन् १९४५ मा जापानका हिरोसिमा र नागासाकीमा परमाणु बम खसालिएसँगै विश्वले आणविक युगमा प्रवेश गर्यो। त्यसपछि परमाणु हतियार केवल युद्धको साधन मात्र रहेन, विश्व राजनीतिमा शक्ति प्रदर्शन, सुरक्षा रणनीति र कूटनीतिक दबाबको प्रमुख आधारसमेत बन्न पुग्यो।

म्यानहाटन प्रोजेक्ट किन सुरु भयो?

सन् १९३८ मा जर्मन वैज्ञानिक ओट्टो हान र फ्रिट्ज स्ट्रासम्यानले युरेनियम परमाणुको नाभिक विभाजन अर्थात् न्यूक्लियर फिसन सम्बन्धी महत्वपूर्ण खोज गरे। यसले परमाणुबाट अत्यधिक ऊर्जा निकाल्न सकिने पुष्टि गर्यो। वैज्ञानिक समुदायले यही प्रविधिबाट अत्यन्त शक्तिशाली विस्फोटक बनाउन सकिने निष्कर्ष निकाले।

त्यतिबेला युरोपमा एडोल्फ हिटलरको नेतृत्वमा नाजी जर्मनी सैन्य रूपमा तीव्र गतिमा सशक्त बन्दै थियो। जर्मनीले परमाणु हतियार बनाउन सक्ने सम्भावनाले अमेरिका र उसका सहयोगी राष्ट्रहरू चिन्तित भए।

यसै क्रममा वैज्ञानिक अल्बर्ट आइन्स्टाइन र लिओ स्जिलार्डले अमेरिकी राष्ट्रपति फ्राङ्कलिन डी. रुजवेल्टलाई पत्र लेखेर नाजी जर्मनी परमाणु बम निर्माणतर्फ अघि बढ्न सक्ने चेतावनी दिएका थिए। त्यसपछि अमेरिकाले तत्काल गोप्य अनुसन्धान सुरु गर्ने निर्णय गर्यो।

कसरी सुरु भयो म्यानहाटन प्रोजेक्ट?

सन् १९४२ मा अमेरिकी सेनाको इन्जिनियरिङ विभागको नेतृत्वमा म्यानहाटन प्रोजेक्ट औपचारिक रूपमा सुरु गरियो। प्रारम्भिक प्रशासनिक कार्यालय न्यूयोर्कको म्यानहाटन क्षेत्रमा भएकाले यसको नाम म्यानहाटन प्रोजेक्ट राखिएको हो।

यस प्रोजेक्टमा अमेरिका, बेलायत र क्यानडाका वैज्ञानिक, इन्जिनियर तथा प्राविधिक गरी करिब १ लाख ३० हजारभन्दा बढी व्यक्तिले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा योगदान दिएका थिए। त्यतिबेलाको हिसाबले यस प्रोजेक्टमा करिब २ अर्ब अमेरिकी डलर खर्च गरिएको थियो, जुन आजको मूल्यअनुसार दर्जनौं अर्ब डलर बराबर मानिन्छ।

प्रोजेक्टको मुख्य अनुसन्धान केन्द्र अमेरिकाको न्यु मेक्सिकोस्थित लस आलामोसमा स्थापना गरिएको थियो। दुर्गम स्थान, कम जनघनत्व र उच्च सुरक्षा व्यवस्था गर्न सकिने भएकाले यो क्षेत्र छनोट गरिएको थियो।

त्यहाँ हुने सबै गतिविधि अत्यन्त गोप्य राखिएको थियो। प्रोजेक्टमा संलग्न धेरै कर्मचारीलाई समेत आफूले के निर्माण गरिरहेका छन् भन्ने पूर्ण जानकारी दिइएको थिएन। प्रत्येक टोलीले आफ्नो जिम्मेवारीअनुसार मात्र काम गर्ने व्यवस्था गरिएको थियो।

म्यानहाटन प्रोजेक्टको वैज्ञानिक नेतृत्व अमेरिकी भौतिकशास्त्री जे. रोबर्ट ओपेनहाइमरले गरेका थिए। उनीसँगै एन्रिको फर्मी, रिचार्ड फाइनम्यान, ह्यान्स बेथे, निल्स बोहर र एडवर्ड टेलरजस्ता विश्वप्रसिद्ध वैज्ञानिक पनि यस अभियानमा सहभागी थिए।

ओपेनहाइमरको नेतृत्वमा वैज्ञानिक टोलीले छोटो समयमै परमाणु बम निर्माणको जटिल अनुसन्धान पूरा गर्यो। यही योगदानका कारण उनलाई पछि ‘परमाणु बमका पिता’ भनेर चिनिन थालियो।

वर्षौंको गोप्य अनुसन्धानपछि अमेरिकाले १६ जुलाई १९४५ मा न्यु मेक्सिकोको मरुभूमिमा ट्रिनिटी टेस्ट सम्पन्न गर्यो। यो मानव इतिहासकै पहिलो सफल परमाणु परीक्षण थियो।

यस परीक्षणले परमाणु हतियार प्रयोगात्मक अवस्थाबाट वास्तविक सैन्य हतियारमा रूपान्तरण भएको पुष्टि गरिदियो।

ट्रिनिटी टेस्ट सफल भएको केही सातापछि अमेरिकाले जापानविरुद्ध परमाणु बम प्रयोग गर्यो।

६ अगस्ट १९४५ मा ‘लिटिल ब्वाय’ नामक युरेनियम आधारित बम हिरोसिमामा खसालियो। त्यसको तीन दिनपछि ९ अगस्ट १९४५ मा ‘फ्याट म्यान’ नामक प्लुटोनियम आधारित बम नागासाकीमा प्रयोग गरियो।

यी दुई आक्रमणपछि जापानले आत्मसमर्पण गर्यो र दोस्रो विश्वयुद्ध समाप्त भयो। तर लाखौं मानिसको मृत्यु, घाइते तथा विकिरणका कारण दशकौंसम्म देखिएको स्वास्थ्य समस्याले परमाणु हतियारको विनाशकारी शक्ति विश्वसामु उजागर गरिदियो।

म्यानहाटन प्रोजेक्टको सफलतापछि विश्वमा परमाणु हतियार विकासको प्रतिस्पर्धा सुरु भयो। सन् १९४९ मा सोभियत संघले आफ्नो पहिलो परमाणु परीक्षण गर्यो। त्यसपछि बेलायत, फ्रान्स, चीन, भारत, पाकिस्तान र उत्तर कोरियाले पनि आणविक क्षमता विकास गरे।

शीतयुद्धको अवधिमा अमेरिका र सोभियत संघबीच हजारौं परमाणु हतियार निर्माण गर्ने होड चल्यो, जसलाई न्यूक्लियर आर्म्स रेस अर्थात् आणविक हतियारको दौड भनेर चिनिन्छ।

स्टकहोम इन्टरनेसनल पिस रिसर्च इन्स्टिच्युट (सिप्री)का अनुसार अहिले पनि विश्वका अधिकांश परमाणु हतियार अमेरिका र रूससँग केन्द्रित छन्।

यी आधुनिक हतियारहरू सन् १९४५ मा प्रयोग गरिएका पहिलो परमाणु बमभन्दा कैयौं गुणा बढी शक्तिशाली र विनाशकारी मानिन्छन्।