काठमाडौं। श्रावण महिनाको आगमनसँगै गाउँदेखि सहरसम्म धार्मिक र सांस्कृतिक गतिविधि बढ्न थाल्छन्। महिलाहरू हरिया चुरा र मेहेन्दीमा सजिन्छन्, शिवालयहरूमा भक्तजनको भीड लाग्न सुरु हुन्छ र साउन सोमबारको व्रतको तयारी हुन्छ। तर साउने संक्रान्तिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भने आज पनि धेरैका लागि चासोको विषय बनेको छ – ‘लुतो फाल्ने’ परम्परा।

कतिपयका लागि यो एउटा पुरानो चलन मात्र हो, कतिपयका लागि धार्मिक विश्वास हो । तर लोकसंस्कृतिका अध्येताहरूका दृष्टिमा यो नेपाली समाजले स्वास्थ्य, सरसफाइ, प्रकृति र सामुदायिक एकतालाई जोड्ने मौलिक सांस्कृतिक अभ्यास हो। समयसँगै यसको स्वरूप फेरिए परम्परा अझै हराएको छैन।

नेपाल कृषि प्रधान देश हो। असार महिना किसानका लागि सबैभन्दा व्यस्त समय मानिन्छ। धान रोपाइँका क्रममा दिनभरि हिलो, पानी र वर्षासँग संघर्ष गर्नुपर्छ। यस्तो अवस्थामा छालामा चिलाउने, फंगल संक्रमण, एलर्जी तथा अन्य चर्मरोग देखिनु अस्वाभाविक होइन।

यही यथार्थबाट प्रभावित भएर वर्षौंदेखि साउने संक्रान्तिमा ‘लुतो फाल्ने’ परम्परा विकास भएको विश्वास गरिन्छ। यसको मूल उद्देश्य शरीरमा लागेको रोग मात्र होइन, वर्षभरि जम्मा भएका दुःख, पीडा र अशुभ प्रभावलाई पनि प्रतीकात्मक रूपमा विदाइ गर्नु हो।

ग्रामीण समाजमा ‘लुतो’ शब्दले मुख्यतः चिलाउने, दाद आउने वा संक्रमण हुने छालासम्बन्धी रोगलाई जनाउँछ। वर्षायाममा यस्ता समस्या बढ्ने भएकाले यसलाई मौसमी रोगका रूपमा बुझिन्छ।

तर लोकविश्वासमा लुतोको अर्थ यतिमै सीमित छैन। यसलाई रोग, दुःख, अनिकाल, दरिद्रता, महामारी र नकारात्मक शक्तिको प्रतीकका रूपमा समेत व्याख्या गरिन्छ। त्यसैले लुतो फाल्नु भनेको शरीरसँगै जीवनमा रहेका अशुभ प्रभावलाई पनि बाहिर निकाल्ने सांस्कृतिक प्रतीक बनेको हो।

लुतो फाल्ने चलनको अर्को रोचक पक्ष यसमा प्रयोग हुने वनस्पति हुन्। तितेपाती, सिस्नु, उन्यू, कुरिलो, कुकुरडाइनो, लज्जावती, कागभलायो, पानीसरो लगायतका स्थानीय बिरुवालाई औषधीय गुणयुक्त मान्ने परम्परा नेपाली समाजमा धेरै पुरानो छ।

साउने संक्रान्तिको साँझ यिनै वनस्पति संकलन गरेर अगुल्टोसँगै बालिन्छ। त्यसबाट निस्किएको धुवाँ घरको चारैतिर घुमाउने र अन्त्यमा बाहिर फाल्ने चलन छ।

वैज्ञानिक रूपमा यी सबै वनस्पतिले रोग निको पार्छन् भन्ने ठोस प्रमाण सबैमा उपलब्ध नभए पनि वर्षायाममा सरसफाइ, वातावरण सफा राख्ने र संक्रमणबाट बच्नुपर्ने सन्देश भने यो परम्पराले स्पष्ट रूपमा दिन्छ।

‘लुतो लैजा…’ भन्दै किन कराइन्छ ?

लुतो फाल्ने परम्पराको सबैभन्दा रोचक दृश्य भनेको सामूहिक रूपमा गरिने उद्घोष हो। धेरै गाउँमा आज पनि अगुल्टो लिएर घरको चारैतिर घुम्दै मानिसहरू ठूलो स्वरमा भन्छन्,- 

‘लुतो लैजा, रोगव्याधि लैजा, अनिकाल लैजा, शोक लैजा, सुख-शान्ति ल्याइदेऊ।’

कतिपय स्थानमा यससँगै नाङ्लो ठटाउने, घण्टी बजाउने वा शंख फुक्ने चलन पनि छ। लोकविश्वासअनुसार ठूलो आवाजले नकारात्मक शक्ति घरबाट टाढा भाग्ने विश्वास गरिन्छ।

नेपालका केही भूभागमा यो परम्परा ‘कण्डारक’ नामक पौराणिक पात्रसँग पनि जोडिन्छ। लोककथाअनुसार कण्डारक छालासम्बन्धी रोग फैलाउने शक्तिको प्रतीक हो। साउने संक्रान्तिमा उसको स्मरण वा पूजा गर्दा चर्मरोगबाट जोगिन सकिने विश्वास रहिआएको छ।

यद्यपि यसलाई पुष्टि गर्ने ऐतिहासिक प्रमाण सीमित छन्। त्यसैले यसलाई धार्मिक आस्था र लोकविश्वासको एउटा अंशका रूपमा बढी बुझिन्छ।

लुतो फाल्ने परम्पराले नेपाली समाजको प्रकृतिप्रतिको दृष्टिकोण पनि देखाउँछ। उपचारका लागि वनस्पतिको प्रयोग, वातावरण शुद्ध राख्ने प्रयास र प्राकृतिक स्रोतप्रतिको सम्मान यस परम्परामा स्पष्ट देखिन्छ।

पूर्वीय जीवनदर्शनले प्रकृतिलाई जीवनको आधार मानेको छ। लुतो फाल्ने चलन त्यसैको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति पनि हो।

साउने संक्रान्ति धार्मिक दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण दिन हो। यसै दिन सूर्य कर्कट राशिमा प्रवेश गर्ने भएकाले दक्षिणायन सुरु भएको मानिन्छ। साउन महिनासँगै भगवान् शिवको पूजा, साउन सोमबारको व्रत, हरियो चुरा, मेहेन्दी र विभिन्न धार्मिक अनुष्ठान प्रारम्भ हुन्छन्।

विभिन्न समुदायमा घिउ, चाकु, तरुल, मास, मकै, सागपात तथा मौसमी परिकार खाने चलन पनि यही दिनसँग जोडिएको छ। यसले साउने संक्रान्तिलाई धार्मिक, सांस्कृतिक र खाद्य परम्पराको साझा उत्सव बनाएको छ।

पहिले गाउँका प्रायः सबै घरमा सामूहिक रूपमा लुतो फाल्ने चलन थियो। अहिले शहरीकरण, बसाइँसराइ र आधुनिक जीवनशैलीका कारण धेरै ठाउँमा यो अभ्यास घट्दै गएको देखिन्छ। नयाँ पुस्ताका धेरैलाई यसको विधि त थाहा छ, तर यसको सांस्कृतिक अर्थबारे जानकारी कम हुँदै गएको छ।

यद्यपि केही समुदाय र स्थानीय तहले मौलिक संस्कृति संरक्षणका कार्यक्रममार्फत यो परम्परालाई निरन्तरता दिने प्रयास गरिरहेका छन्।

लुतो फाल्ने परम्पराको सार कुनै चमत्कारिक उपचारमा होइन, बरु स्वस्थ जीवनशैली, सरसफाइ, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, पारिवारिक एकता र सामुदायिक सहभागितामा निहित छ।

यद्यपि यसले मानिसलाई पुराना नकारात्मक अनुभव बिर्सेर नयाँ सुरुआत गर्ने सांस्कृतिक सन्देश समेत दिन्छ।