काठमाडौं। इतिहासमा केही यस्ता शासकहरू छन्, जसको उदय जति नाटकीय थियो, पतन पनि त्यत्तिकै दर्दनाक रह्यो। इटालीका फासिस्ट नेता बेनिटो मुसोलिनी त्यस्ता शासकमध्ये एक हुन्।

करिब दुई दशकसम्म इटालीमा निरंकुश शासन चलाएका मुसोलिनीले आफूलाई नयाँ रोमन साम्राज्यको निर्माता ठान्थे। उनको भाषण सुन्न हजारौँ मानिस सडकमा उत्रिन्थे, उनको आदेश नै कानुन बन्थ्यो र उनको विरोध गर्नु मृत्यु निम्त्याउनुजस्तै मानिन्थ्यो। तर दोस्रो विश्वयुद्धको अन्तिम चरणमा सबै दृश्य उल्टियो।

जसले लाखौँ मानिसमाथि शासन गरेका थिए, अन्ततः उनी आफ्नै देशमा लुक्दै भाग्न बाध्य भए। केही दिनपछि उनी पक्राउ परे, गोली हानी मारिए र मृत्युपछि पनि उनको शव सार्वजनिक रूपमा अपमानित गरियो। विश्व इतिहासमा यो घटनालाई कुनै पनि तानाशाहको सबैभन्दा भयावह अन्त्यमध्ये एक मानिन्छ।

सन् १९४५ को अप्रिलसम्म आइपुग्दा मुसोलिनीको शासन पूर्ण रूपमा कमजोर भइसकेको थियो। मित्रराष्ट्रका सेना उत्तर इटालीतर्फ तीव्र गतिमा अघि बढिरहेका थिए भने इटालीका प्रतिरोधी लडाकु ‘पार्टीजन’हरूले गाउँ-सहरमा फासिस्ट सेनामाथि लगातार आक्रमण गरिरहेका थिए।

जर्मनीका तानाशाह एडोल्फ हिटलरको शासन पनि ढल्ने अवस्थामा पुगेको थियो। यस्तो परिस्थितिमा मुसोलिनीसँग सत्ता जोगाउने कुनै सम्भावना बाँकी थिएन।

एक समय आफूले अन्तिम साससम्म युद्ध लड्ने घोषणा गरेका मुसोलिनीले अब युद्धभूमिमा होइन, भागेर ज्यान बचाउने बाटो रोजे। उनी आफ्नी प्रेमिका क्लारेटा पेटाची, केही फासिस्ट अधिकारी र जर्मन सैनिकहरूको सहयोगमा उत्तरतर्फ स्विट्जरल्याण्ड पुग्ने योजनामा थिए।

केही इतिहासकारहरूका अनुसार उनी स्विट्जरल्याण्ड पुगेर राजनीतिक शरण लिन चाहन्थे भने केहीले उनी अस्ट्रियास्थित नाजी नियन्त्रण क्षेत्रमा पुग्ने प्रयासमा रहेको उल्लेख गरेका छन्।

मुसोलिनीले आफ्नो पहिचान लुकाउन जर्मन सैनिकको ओभरकोट, स्टील हेल्मेट र सैनिक पोशाक लगाएका थिए। उनी जर्मन सेनाको एउटा काफिलाभित्र बसेर सीमा पार गर्ने योजनामा थिए। तर भाग्यले उनको साथ दिएन।

२७ अप्रिल १९४५ मा कोमो ताल नजिकै पार्टीजनहरूले जर्मन सैनिकहरूको काफिला रोके। सुरुवातमा उनीहरूले केवल जर्मन सैनिकहरूको जाँच गरिरहेका थिए। केहीबेरपछि काफिलाभित्र रहेका इटालियनहरूलाई छुट्ट्याउने क्रममा एक प्रतिरोधी लडाकुले मुसोलिनीमाथि शंका गर्‍यो। हेल्मेट हटाइयो, चस्मा निकालियो र केही क्षणमै सबैले उनलाई चिने।

एक समय इटालीभरि आफ्नो तस्वीर टाँस्ने मुसोलिनी अब भीडको बीचमा टाउको झुकाएर बसेका थिए। पक्राउ पर्दा उनले कुनै प्रतिरोध गरेनन्। केही ऐतिहासिक विवरणअनुसार उनले शान्त स्वरमा आफू नै मुसोलिनी भएको स्वीकार गरेका थिए।

मुसोलिनीलाई पक्राउ गरेपछि उनी र क्लारेटा पेटाचीलाई अलग-अलग राखियो। पार्टीजन नेतृत्वले उनीहरूलाई के गर्ने भन्ने विषयमा छलफल गर्‍यो।

युद्ध अन्तिम अवस्थामा पुगिसकेको थियो। फासिस्ट शासनले हजारौँ मानिसको ज्यान लिएको भन्दै प्रतिरोधीहरू उनीमाथि कुनै दया देखाउने पक्षमा थिएनन्।

२८ अप्रिल १९४५ को बिहान मुसोलिनी र क्लारेटालाई एउटा सानो गाउँतर्फ लगियो। त्यसपछि दुवैलाई गोली हानी हत्या गरियो।

कसले गोली चलायो र वास्तविक घटनास्थल कहाँ थियो भन्ने विषयमा आजसम्म इतिहासकारहरूबीच मतभेद छ। केही स्रोतले पार्टीजन नेता वाल्टर अडिसियोलाई जिम्मेवार ठान्छन् भने अन्य स्रोतहरूले फरक विवरण प्रस्तुत गरेका छन्।

केही प्रत्यक्षदर्शीहरूले मुसोलिनी अन्तिम समयमा निकै मौन रहेको बताएका छन्। कतिपय स्रोतमा उनले जीवनदान मागेको उल्लेख छ भने केहीमा ‘मेरो छातीमा गोली हान’ भनेको दाबी गरिएको छ। यी विवरणहरू इतिहासकारहरूबीच विवादित विषयकै रूपमा रहेका छन्।

मुसोलिनीको हत्या भएपछि उनी, क्लारेटा पेटाची र अन्य मृतकहरूको शव ट्रकमा राखेर मिलानको पियाजाले लोरेटो चोकमा ल्याइयो। यो स्थान प्रतीकात्मक थियो। आठ महिनाअघि यही ठाउँमा मुसोलिनीको आदेशमा १५ जना प्रतिरोधी लडाकुलाई गोली हानी मारिएको थियो।

बिहान रेडियो र पत्रपत्रिकाले मुसोलिनीको मृत्युको खबर सार्वजनिक गरेपछि हजारौँ मानिस लोरेटो चोकमा जम्मा भए। लामो समयसम्म फासिस्ट शासनको दमन भोगेका सर्वसाधारणमा आक्रोश चरममा थियो। त्यसैले शव देख्नासाथ भीडले आफ्नो रिस पोख्न थाल्यो।

कसैले शवमा थुक्यो। कसैले लात्ती हान्यो। कसैले अपशब्द प्रयोग गर्‍यो। केही महिलाले आफ्ना परिवारका सदस्यहरू फासिस्ट शासनका कारण मारिएको भन्दै शवमाथि गोली चलाएको र कोर्राले प्रहार गरेको उल्लेख विभिन्न ऐतिहासिक पुस्तकहरूमा गरिएको छ। त्यो दृश्य प्रतिशोधको चरम अभिव्यक्ति थियो।

केहीबेरपछि मुसोलिनी, क्लारेटा पेटाची र अन्य केही व्यक्तिका शवलाई फलामको संरचनामा खुट्टाबाट उल्टो झुण्ड्याइयो। यो दृश्य केही घण्टामै विश्वभरका समाचारपत्रको पहिलो पृष्ठमा छापियो।

झुण्ड्याइएको अवस्थामा मुसोलिनीको शवमाथि मानिसहरूले अझै अपमानजनक व्यवहार गरिरहे। क्लारेटाको शव झुण्ड्याउँदा उनको स्कर्ट माथि सरेको र पछि कसैले कपडा मिलाइदिएको विवरण पनि विभिन्न ऐतिहासिक अभिलेखमा पाइन्छ।

त्यो दिन लोरेटो चोकमा देखिएको दृश्य दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्यसँग जोडिएको सबैभन्दा चर्चित तस्बिरमध्ये एक बन्यो।

घटनास्थलमा रहेका विदेशी पत्रकारहरूले देखेको दृश्यलाई निकै भयावह रूपमा वर्णन गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार मुसोलिनीको अनुहार रगतले लत्पतिएको थियो। हजारौँ मानिस उनको शव वरिपरि उभिएर चिच्याइरहेका थिए। कसैले विजयको खुसी मनाइरहेका थिए भने कसैले वर्षौँदेखिको पीडा पोखिरहेका थिए।

विश्वभरका सञ्चारमाध्यमहरूले यो घटनालाई फासिस्ट शासनको अन्तिम अध्यायका रूपमा प्रस्तुत गरे। कुनै समय युरोपका शक्तिशाली नेतामध्ये एक मानिने व्यक्ति अन्ततः आफ्नै देशको सडकमा अपमानित अवस्थामा देखिएको दृश्यले विश्वलाई स्तब्ध बनायो।

केही घण्टापछि अमेरिकी सैनिकहरूले हस्तक्षेप गरेर शवहरू त्यहाँबाट हटाए। मुसोलिनीको शवको पोस्टमार्टम गरियो। चिकित्सकहरूले टाउकोमा लागेको गोली नै मृत्युको मुख्य कारण भएको निष्कर्ष निकाले।

त्यसपछि उनको शव मिलानस्थित एउटा चिहानमा गाडियो। केही समयसम्म उनको समाधिस्थल गोप्य राखिएको थियो। पछि उनका समर्थकहरूले शव चोरेको घटना समेत इतिहासमा उल्लेख गरिएको छ र अन्ततः उनको जन्मस्थान प्रेडाप्पियोमा पुनः दफन गरियो।

इतिहासकारहरूका अनुसार मुसोलिनीको शवमाथि भएको सार्वजनिक अपमानको खबरले एडोल्फ हिटलरलाई गहिरो प्रभाव पारेको थियो। उनले आफ्नो शव कुनै पनि हालतमा शत्रुको हातमा नपरोस् भन्ने आदेश दिएका थिए।

त्यसको एक दिनपछि, ३० अप्रिल १९४५ मा, हिटलरले बर्लिनस्थित आफ्नो बंकरमा आत्महत्या गरे र उनका सहयोगीहरूले उनको शव जलाइदिए।