काठमाडौं । भारतले हरित ऊर्जा प्रयोगमा आधारित आफ्नो पहिलो हाइड्रोजन रेल सञ्चालनमा ल्याएको छ। प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले शुक्रबार हरियाणाको जिन्द रेलवे स्टेसनबाट ‘नमो ग्रिन रेल’ को औपचारिक उद्घाटन गर्दै नयाँ रेल सेवाको शुभारम्भ गरेका हुन्।

नयाँ रेल सेवा हरियाणाको जिन्द-सोनीपत ८९ किलोमिटर लामो रेलमार्गमा सञ्चालन हुनेछ। यात्रुले न्यूनतम ५ भारतीय रुपैयाँदेखि अधिकतम २५ भारतीय रुपैयाँसम्मको भाडामा यात्रा गर्न सक्नेछन्। रेलले जिन्द, गोहाना, सोनीपतलगायतका विभिन्न स्टेशन र हल्टमा सेवा दिनेछ।

भारतीय रेल मन्त्रालयले यसलाई स्वच्छ, दिगो र वातावरणमैत्री रेल यातायाततर्फको ऐतिहासिक उपलब्धिका रूपमा व्याख्या गरेको छ। विश्वका अधिकांश हाइड्रोजन रेल दुई वा तीन डिब्बामा सीमित रहेको अवस्थामा भारतले भने १० कोच भएको हाइड्रोजन रेल सञ्चालनमा ल्याएर नयाँ उदाहरण प्रस्तुत गरेको जनाएको छ।

यो रेलमा एकैपटक करिब २ हजार ६ सय यात्रु यात्रा गर्न सक्ने क्षमता छ। परम्परागत विद्युतीय रेलझैँ माथिबाट विद्युत् आपूर्ति गर्ने तारको आवश्यकता यसलाई पर्दैन। रेलभित्र जडान गरिएको प्रोटोन एक्सचेन्ज मेम्ब्रेन (PEM) फ्युल सेल ले हाइड्रोजन र हावामा रहेको अक्सिजनबीच रासायनिक प्रतिक्रिया गराएर विद्युत् उत्पादन गर्छ। यही विद्युत्ले ट्र्याक्सन मोटर सञ्चालन गरी रेललाई गुडाउन मद्दत गर्छ।

यस प्रविधिको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको सञ्चालनका क्रममा धुवाँ वा कार्बन उत्सर्जन नहुनु हो। रासायनिक प्रतिक्रियापछि केवल जलवाष्प र ताप मात्रै उत्पादन हुने भएकाले यो रेललाई वातावरणमैत्री यातायातका रूपमा हेरिएको छ।

रेलमा दुईवटा हाइड्रोजन ड्राइभिङ पावर कार र आठवटा ट्रेलर कोच राखिएका छन्। प्रत्येक पावर कारमा फ्युल सेल, लिथियम आइरन फस्फेट ब्याट्री र हाइड्रोजन भण्डारण सिलिन्डर जडान गरिएको छ। प्रत्येक पावर कारले १ हजार २ सय किलोवाट विद्युत् उत्पादन गर्न सक्ने क्षमता राख्छ। दुवै पावर कारको संयुक्त क्षमताले रेललाई अधिकतम ११० किलोमिटर प्रतिघण्टाको गतिमा सञ्चालन गर्न सक्ने भए पनि प्रारम्भिक रूपमा यसको सञ्चालन गति ७५ किलोमिटर प्रतिघण्टा निर्धारण गरिएको छ।

रेल सञ्चालनका लागि हरियाणाको जिन्दमा भारतकै सबैभन्दा ठूलो हाइड्रोजन रिफ्युलिङ केन्द्र पनि निर्माण गरिएको छ। उक्त केन्द्रमा इलेक्ट्रोलाइसिस प्रविधिबाट पानीलाई हाइड्रोजन र अक्सिजनमा विभाजन गरी हाइड्रोजन उत्पादन गरिन्छ। त्यसपछि हाइड्रोजनलाई उच्च दबाबमा संकुचित गरेर भण्डारण गरिन्छ र रेलमा भर्ने व्यवस्था मिलाइएको छ। केन्द्रमा करिब ३ हजार किलोग्राम हाइड्रोजन भण्डारण गर्न सकिने भारतीय रेलले जनाएको छ।

भारतले पछिल्लो एक दशकमा रेल पूर्वाधारको विद्युतीकरणमा तीव्र गति दिएको छ। भारतीय रेलका अनुसार हाल देशका ९९ प्रतिशतभन्दा बढी ब्रोडगेज रेलमार्ग विद्युतीकरण भइसकेका छन्। अब हाइड्रोजन प्रविधिमा आधारित रेल सञ्चालनसँगै भारतले हरित र दिगो सार्वजनिक यातायाततर्फ अर्को महत्वपूर्ण कदम चालेको बताइएको छ।

यता नेपालमा पनि हाइड्रोजन ऊर्जाप्रतिको चासो बढ्न थालेको छ। पूर्वाधार विकास मन्त्रालयले हालै हाइड्रोजनमा आधारित सवारी साधनको सुरक्षित, दिगो र प्रभावकारी विकास तथा सञ्चालनका लागि आवश्यक नीतिगत, कानुनी र प्राविधिक आधार तयार गर्न सरोकारवालासँग सुझाव मागेको छ। भारतको यो पहलले नेपालमा पनि वैकल्पिक स्वच्छ ऊर्जा प्रविधिमाथिको बहसलाई थप गति दिने अपेक्षा गरिएको छ।