काठमाडौं। पृथ्वीको अन्त्य कहिले हुन्छ ? यो प्रश्न मानिसले लामो समयदेखि गर्दै आएको छ।

धर्म, ज्योतिष, प्राचीन सभ्यताका क्यालेन्डरदेखि आधुनिक कम्प्युटर प्रविधि र अन्तरिक्ष विज्ञानसम्मका विभिन्न घटनालाई आधार बनाएर समय-समयमा पृथ्वी वा संसार समाप्त हुने दाबी गरिएका छन्।

कतिपय भविष्यवाणीले निश्चित मिति नै तोकेर संसार समाप्त हुने दाबी गरेका थिए। त्यस्ता दाबीका कारण मानिसमा त्राससमेत फैलियो। तर, तोकिएका मिति बित्दै गए र पृथ्वी भने यथावत् रह्यो।

पछिल्लो समय एस्टेरोइड २०२४ वाईआरफोरलाई लिएर पनि यस्तै चिन्ता देखिएको थियो। तर, यस विषयमा वैज्ञानिकहरूले नयाँ तथ्याङ्क प्राप्त गर्दै जाँदा पृथ्वीमा ठोक्किने सम्भावना लगभग समाप्त भएको छ। नासाका अनुसार अहिले २०२४ वाईआरफोरले सन् २०३२ मा वा त्यसपछि पृथ्वीमा कुनै महत्वपूर्ण प्रभाव पार्ने जोखिम छैन।

तर, पृथ्वीको अन्त्यबारे इतिहासमा गरिएका चर्चित भविष्यवाणीहरू आखिर के थिए ? र ती किन गलत साबित भए ?

पृथ्वीको अन्त्यबारे सबैभन्दा चर्चित आधुनिक भविष्यवाणीमध्ये एक हो– माया क्यालेन्डर।

माया सभ्यताको ‘लङ काउन्ट’ क्यालेन्डरको एउटा ठूलो चक्र २१ डिसेम्बर २०१२ मा समाप्त हुने गणनालाई केही मानिसले संसारको अन्त्यसँग जोडिदिए। सामाजिक सञ्जाल, चलचित्र र विभिन्न सञ्चारमाध्यममा यसबारे व्यापक चर्चा भयो। कतिपयले उक्त दिन पृथ्वीमा ठूलो प्राकृतिक विपत्ति, ग्रहहरूको असामान्य अवस्था वा अन्य कुनै ब्रह्माण्डीय घटना हुने दाबी गरे।

तर, प्राचीन माया सभ्यताको क्यालेन्डरमा एउटा चक्र पूरा हुनु भनेको संसार समाप्त हुनु भन्ने प्रमाण थिएन। इतिहास तथा पुरातात्त्विक अध्ययनले पनि उक्त मितिलाई विश्व विनाशको भविष्यवाणीका रूपमा पुष्टि गर्दैन। २१ डिसेम्बर २०१२ सामान्य रूपमा बित्यो र संसार समाप्त भएन।

यस घटनाले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखायो-प्राचीन क्यालेन्डरको कुनै चक्र समाप्त हुनु र पृथ्वीको अन्त्य हुनु एउटै कुरा होइन।

सन् २००० सुरु हुनुअघि अर्को ठूलो विश्वव्यापी त्रास फैलिएको थियो। यसलाई ‘वाईटूके बग’ भनिन्थ्यो।

पुराना कम्प्युटर प्रणालीमा वर्षलाई चार अंकको सट्टा दुई अंकमा राख्ने चलन थियो। उदाहरणका लागि, सन् १९९९ लाई ‘९९’ र सन् २००० लाई ‘००’ का रूपमा बुझ्ने प्रणालीमा मिति परिवर्तन हुँदा समस्या आउन सक्ने अनुमान गरिएको थियो।

त्यसकारण बैंकिङ, ऊर्जा, यातायात, सञ्चार तथा अन्य महत्वपूर्ण प्रणाली प्रभावित हुन सक्ने आशंका गरिएको थियो। विश्वभरका सरकार र कम्पनीहरूले सम्भावित समस्या रोक्न ठूलो रकम खर्च गरेर कम्प्युटर प्रणाली अद्यावधिक गरे।

सन् २००० जनवरी १ मा केही स्थानमा कम्प्युटरसम्बन्धी समस्या देखिए पनि अनुमान गरिएजस्तो विश्वव्यापी विनाश भएन।

यस घटनाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष के थियो भने सम्भावित जोखिमको पूर्वतयारी र प्रणाली सुधारका कारण ठूलो संकट टरेको मानिन्छ। त्यसैले ‘वाईटूके बग’ लाई पृथ्वीको अन्त्यको भविष्यवाणीभन्दा प्रविधिसम्बन्धी सम्भावित जोखिम र त्यसको व्यवस्थापनको उदाहरणका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

फ्रान्सेली भविष्यवक्ता नोस्ट्राडामस पनि संसारको अन्त्यसँग जोडिने चर्चित नाम हुन्।

उनले सन् १५५५ मा ‘ले प्रोफेसी’ नामक पुस्तक प्रकाशित गरेका थिए। पुस्तकमा चार हरफका कवितात्मक शैलीमा विभिन्न घटनाबारे लेखिएको थियो। पछि उनका धेरै पद्यांशलाई युद्ध, महामारी, प्राकृतिक विपत्ति र संसारको अन्त्यसँग जोडेर व्याख्या गरियो।

तर, नोस्ट्राडामसका लेखाइहरू अत्यन्त अस्पष्ट र प्रतीकात्मक छन्। तीमध्ये धेरैमा स्पष्ट मिति, स्थान र घटना उल्लेख नभएकाले कुनै घटना भएपछि पुराना पद्यांशलाई त्यस घटनासँग मिलाउने प्रयास हुने गरेको छ।

त्यसैले नोस्ट्राडामसले पृथ्वीको अन्त्यको ठोस र वैज्ञानिक भविष्यवाणी गरेका थिए भन्ने दाबीलाई प्रमाणित गर्ने विश्वसनीय वैज्ञानिक आधार छैन।

सन् १८०६ मा बेलायतको लिड्समा एउटा कुखुराले दिएको अण्डामा ‘जिसस क्राइस्ट’ लेखिएको देखिएपछि ठूलो हल्ला फैलिएको थियो।

त्यतिबेला मानिसहरूले यसलाई धार्मिक संकेतका रूपमा लिए र संसारको अन्त्य हुन लागेको अनुमान गरे। तर, पछि उक्त लेखाइ कुखुराले नभई मानिसले अण्डामा लेखेको खुल्यो।

यस घटनाले डर र अन्धविश्वास कसरी तीव्र गतिमा फैलिन सक्छ भन्ने ऐतिहासिक उदाहरण प्रस्तुत गर्छ।

पृथ्वीको सुरक्षासँग जोडिएको पछिल्लो चर्चित विषय भने एस्टेरोइड २०२४ वाईआरफोर हो।

यो एस्टेरोइड सन् २०२४ को अन्त्यतिर पत्ता लागेको थियो। प्रारम्भिक अवलोकनबाट यसको कक्षाबारे पर्याप्त तथ्याङ्क उपलब्ध नभएकाले सन् २०३२ को डिसेम्बर २२ मा पृथ्वीसँग ठोक्किने सानो सम्भावना देखिएको थियो।

अझ रोचक कुरा के थियो भने थप अवलोकनसँगै यसको जोखिमको अनुमान धेरै पटक परिवर्तन भयो। सन् २०२५ जनवरीमा नासाले प्रारम्भिक गणनाका आधारमा पृथ्वीसँग ठोक्किने सम्भावना १ प्रतिशतभन्दा माथि रहेको जनाएको थियो। फेब्रुअरी ७ सम्म यो सम्भावना २.३ प्रतिशतसम्म पुगेको थियो। त्यसपछि नयाँ अवलोकनसँगै सम्भावना तीव्र रूपमा घट्दै गयो।

फेब्रुअरी २०, २०२५ मा नासाले पृथ्वीसँग ठोक्किने सम्भावना ०.२८ प्रतिशतमा झरेको जनाएको थियो। केही दिनपछि, फेब्रुअरी २४ मा थप सटिक गणनापछि सम्भावना ०.००४ प्रतिशत मा झरेको नासाले घोषणा गर्‍यो। साथै, आगामी एक शताब्दीसम्म पनि यस एस्टेरोइडले पृथ्वीमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्ने सम्भावना नरहेको निष्कर्ष निकालियो।

यसले वैज्ञानिक भविष्यवाणी र सामान्य हल्लाबीचको फरक पनि देखाउँछ। वैज्ञानिकहरूले एउटै प्रारम्भिक गणनालाई अन्तिम सत्य मान्दैनन्। नयाँ तथ्याङ्क प्राप्त भएपछि कक्षाको गणना पुनः गरिन्छ र जोखिमको अनुमान परिवर्तन हुन्छ।

नासाको जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपबाट प्राप्त अवरक्त अवलोकनपछि २०२४ वाईआरफोरको आकारबारे पनि थप सटिक अनुमान गरिएको छ।

नासाका अनुसार यसको अनुमानित व्यास करिब ५३ देखि ६७ मिटर छ। अर्थात् यो करिब १५ तले भवनको उचाइ आसपासको आकारको हुन सक्छ।

यदि यति आकारको वस्तु पृथ्वीको वायुमण्डलमा प्रवेश गरेको अवस्थामा जनघनत्व भएको क्षेत्रमा पुग्यो भने स्थानीय स्तरमा क्षति पुर्‍याउन सक्ने सम्भावना हुन्छ। तर, यसलाई पृथ्वीको विनाश वा मानव सभ्यताको अन्त्यसँग जोड्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन।

२०२४ वाईआरफोरको अध्ययन पृथ्वीमा ठोक्किने जोखिममा मात्र सीमित थिएन। केही समयसम्म सन् २०३२ मा चन्द्रमासँग ठोक्किन सक्ने सम्भावनासमेत वैज्ञानिकहरूले अध्ययन गरेका थिए।

तर, नासाको जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपबाट सन् २०२६ फेब्रुअरी १८ र २६ मा प्राप्त नयाँ अवलोकनपछि नासाको जेट प्रोपल्सन ल्याबोरेटरीअन्तर्गत सेन्टर फर नियर–अर्थ अब्जेक्ट स्टडिजका विशेषज्ञहरूले चन्द्रमासँग ठोक्किने सम्भावनासमेत हटेको निष्कर्ष निकालेका छन्।

नासाका अनुसार २०२४ वाईआरफोर सन् २०३२ को डिसेम्बर २२ मा चन्द्रमाबाट करिब २१ हजार २०० किलोमिटर टाढाबाट गुज्रिने अपेक्षा गरिएको छ।

एस्टेरोइडको भविष्यको स्थान ठ्याक्कै निर्धारण गर्न यसको कक्षाबारे पर्याप्त अवलोकन आवश्यक हुन्छ। सुरुमा थोरै अवलोकन मात्र उपलब्ध हुँदा सम्भावित कक्षाको दायरा ठूलो हुन्छ।

समयसँगै वैज्ञानिकहरूले एस्टेरोइड कहाँ छ, कति गतिमा चलिरहेको छ र कुन दिशामा गइरहेको छ भन्नेबारे थप तथ्याङ्क सङ्कलन गर्छन्। ती तथ्याङ्कलाई कम्प्युटर मोडलमा राखेर भविष्यमा एस्टेरोइडको सम्भावित स्थान निर्धारण गरिन्छ।

त्यसैले सुरुमा देखिएको जोखिम बढ्न वा घट्न सक्छ। २०२४ वाईआरफोरको घटनामा पनि यही भयो। थप अवलोकनसँगै यसको सम्भावित कक्षाको दायरा साँघुरिँदै गयो र पृथ्वीसँग ठोक्किने सम्भावना अन्ततः नगण्य अवस्थामा पुग्यो।

पृथ्वीमा कहिल्यै कुनै जोखिम हुँदैन भन्ने होइन। अन्तरिक्षमा धेरै एस्टेरोइड र धूमकेतुहरू रहेका छन् र वैज्ञानिकहरूले पृथ्वीनजिक आउने वस्तुको निरन्तर निगरानी गर्छन्।

तर, कुनै एउटा एस्टेरोइडको प्रारम्भिक जोखिम देखिनु र त्यसले पृथ्वी नष्ट गर्ने निश्चित हुनु फरक कुरा हो। २०२४ वाईआरफोरको उदाहरणले वैज्ञानिक निगरानी र नयाँ तथ्याङ्कले जोखिमको वास्तविक अवस्था पत्ता लगाउन कसरी सहयोग गर्छ भन्ने देखाएको छ।

नासाको पछिल्लो तथ्यअनुसार २०२४ वाईआरफोरले सन् २०३२ मा वा त्यसपछिको लामो अवधिमा पृथ्वीमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्ने जोखिम छैन। सन् २०२६ मा गरिएको थप अध्ययनले चन्द्रमासँगको सम्भावित ठक्करसमेत हटाएको छ।

माया क्यालेन्डर, वाईटूके बग, नोस्ट्राडामसका लेखाइ, सन् १८०६ को अण्डाको घटना र २०२४ वाईआरफोरसम्म आइपुग्दा एउटै कुरा स्पष्ट देखिन्छ संसारको अन्त्यबारे डर पैदा गर्ने दाबी नयाँ होइनन्।

फरक यति हो कि पुराना समयमा यस्ता दाबीको वैज्ञानिक परीक्षण गर्न सीमित साधन थिए। अहिले भने अन्तरिक्षमा रहेका वस्तुको गति र कक्षा मापन गर्ने अत्याधुनिक उपकरणदेखि जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपसम्म उपलब्ध छन्।

त्यसैले पृथ्वीको अन्त्य हुने दाबी सुन्दा त्यसलाई तत्काल सत्य मान्नुभन्दा त्यसको स्रोत, प्रमाण, वैज्ञानिक अध्ययन र पछिल्लो तथ्याङ्क हेर्नु आवश्यक हुन्छ।

अहिले उपलब्ध वैज्ञानिक तथ्यले भने पृथ्वी चाँडै कुनै एस्टेरोइडका कारण समाप्त हुन लागेको देखाउँदैन।

विशेषगरी २०२४ वाईआरफोरको विषयमा नासाको पछिल्लो अध्ययनले पृथ्वीमाथिको महत्वपूर्ण जोखिमलाई अस्वीकार गरिसकेको छ। अन्ततः पृथ्वीको अन्त्य कहिले हुन्छ भन्ने प्रश्नको निश्चित उत्तर अहिले कसैसँग छैन।