काठमाडाैं। इस्टरपछिको दोस्रो दिन थियो। मौसम न्यानो थियो। आकाश नीलो, सूर्य माथि चम्किरहेको र चारैतिर उज्यालो तथा न्यानोपन फैलिएको थियो। तर मेरो मन भने निकै उदास थियो। म जेलका ब्यारेकहरूको पछाडिपट्टि अलमलिँदै हिँडिरहेको थिएँ। जेलको बलियो बारतिर हेर्दै काठका खम्बाहरू गन्न थालेँ, यद्यपि तिनलाई गन्ने मेरो कुनै इच्छा थिएन। त्यो त मेरो पुरानै बानी थियो।

जेलमा त्यो ‘बिदा’को दोस्रो दिन थियो। कैदीहरूलाई काममा बाहिर लगाइएको थिएन। धेरैजना मात्तिएका थिए। हरेक कुनाबाट चर्को गालीगलौज र झगडाका आवाजहरू आइरहेका थिए। प्लेटफर्मजस्ता ओछ्यानहरू छेउछाउमा घिनलाग्दा, अश्लील गीतहरू घन्किरहेका थिए र तासका खेलहरू चलिरहेका थिए। आफ्नै साथी कैदीहरूको निर्णयअनुसार अत्यन्त हिंस्रक ठहरिएका केही कैदीलाई अधमरो हुने गरी कुटिएको थियो। उनीहरू होसमा नआउँदासम्म भेडाको छालाले ढाकिएका ओछ्यानमा पल्टिरहेका थिए। कैदीहरूले कैयौँपटक चक्कुसमेत निकालिसकेका थिए।

ती दुई दिनको बिदामा देखेको यो सबै दृश्यले मलाई यति सताइरहेको थियो कि म बिरामीजस्तै भएको थिएँ। वास्तवमा, मात्तिएका मानिसहरूको हल्ला र अस्तव्यस्तता म कहिल्यै सहन सक्दिनथेँ; यस्तो ठाउँमा त झन् सक्ने कुरै भएन। ती दिन जेलका कर्मचारीहरू पनि भित्र छिर्दैनथे, खानतलासी गर्दैनथे र भोड्का खोज्दैनथे। वर्षमा कम्तीमा एकपटक यी बहिष्कृत मानिसहरूलाई पनि रमाउन दिनुपर्छ, नत्र अवस्था झन् खराब हुन सक्छ भन्ने उनीहरू बुझ्थे।

अन्ततः मेरो मनमा अचानक क्रोधको ज्वाला बल्यो। त्यही बेला एम. नामका एक राजनीतिक कैदीसँग मेरो भेट भयो। उनी उदास देखिन्थे। उनका आँखा चम्किरहेका थिए र ओठ काँपिरहेका थिए।

‘म यी डाँकुहरूलाई घृणा गर्छु!’ उनले दाँत किट्दै फ्रेन्चमा फुसफुसाए, ‘Je haïs ces brigands!’, अनि अगाडि बढे।

म फेरि जेलको वार्डमा फर्किएँ। केही समयअघि मात्र म त्यहाँबाट पागलजस्तै हतारिँदै बाहिर निस्किएको थिएँ। छ जना बलिया मानिस मिलेर मात्तिएका तातार कैदी गाजिनमाथि झम्टिएका थिए र उसलाई कुटिरहेका थिए। उनीहरूले यति निर्ममतापूर्वक कुटिरहेका थिए कि त्यस्ता प्रहारले ऊँटसमेत मर्न सक्थ्यो। तर उनीहरूलाई थाहा थियो, हरक्युलिसजस्तो बलियो मानिसलाई मार्न सजिलो छैन। त्यसैले उनीहरू कुनै डरबिना उसलाई कुटिरहेका थिए।

अब फर्केर आउँदा मैले कोठाको सबैभन्दा परको कुनामा रहेको ओछ्यानमा गाजिनलाई बेहोस अवस्थामा देखेँ। ऊ लगभग जीवनको कुनै संकेतबिनै पल्टिरहेको थियो। भेडाको छालाले ढाकिएको थियो र सबैजना उसको वरिपरि मौन भएर हिँडिरहेका थिए। भोलि बिहान ऊ होसमा आउनेछ भन्ने उनीहरूलाई विश्वास थियो। तर भाग्य खराब भयो भने त्यस्तो कुटाइले उसको ज्यान पनि जान सक्थ्यो।

म झ्यालको फलामे ग्रिलको ठीक अगाडि रहेको आफ्नो ठाउँमा गएँ। ढाडमा पल्टिएँ, दुवै हात टाउको पछाडि राखेँ र आँखा बन्द गरेँ। मलाई त्यसरी पल्टिन मन पर्थ्यो। सुतेको मानिसलाई कसैले दुःख दिँदैनथ्यो। त्यही अवस्थामा म सपना देख्न र सोच्न सक्थेँ।

तर त्यस दिन म सपना देख्न सकिनँ। मेरो मुटु अस्वाभाविक रूपमा धड्किरहेको थियो र एम.का शब्दहरू, ‘म यी डाँकुहरूलाई घृणा गर्छु!’, मेरो कानमा लगातार प्रतिध्वनित भइरहेका थिए।

तर मेरा अनुभूतिहरूको वर्णन किन गरूँ? आज पनि कहिलेकाहीँ ती दिनहरूबारे राति सपना देख्छु र त्यसभन्दा पीडादायी सपना मेरा लागि अरू कुनै हुँदैनन्।

सायद मानिसहरूले ध्यान दिनेछन्, आजसम्म मैले आफ्नो जेलजीवनबारे छापामा विरलै बोलेको छु। ‘द हाउस अफ द डेड’ मैले पन्ध्र वर्षअघि लेखेको थिएँ। त्यसमा मैले आफूलाई एक काल्पनिक पात्रका रूपमा प्रस्तुत गरेको थिएँ, आफ्नी श्रीमतीको हत्या गरेको एक अपराधीका रूपमा। संयोगवश, त्यसयता धेरै मानिसहरूले म श्रीमतीको हत्या गरेको अभियोगमा कडा सजाय भोग्न पठाइएको थिएँ भन्ने ठानेका छन् र अहिले पनि कतिपयले त्यही विश्वास गर्छन्।

बिस्तारै म अचेतनजस्तै हुँदै गएँ र पुराना सम्झनाहरूमा हराएँ। जेलमा बिताएका चार वर्षभरि म लगातार आफ्नो विगत सम्झिरहन्थेँ। लाग्थ्यो, सम्झनाका माध्यमबाट म आफ्नो सम्पूर्ण जीवन फेरि बाँचिरहेको छु।

यी सम्झनाहरू प्रायः आफैँ आउँथे। मैले जानाजानी बोलाएको हुँदैनथेँ। कुनै सानो घटना, कुनै नगण्य वस्तु वा क्षणबाट सम्झना सुरु हुन्थ्यो र विस्तारै त्यसबाट विगतको कुनै पूर्ण दृश्य, अत्यन्त जीवन्त र स्पष्ट अनुभूति मेरो अगाडि उभिन्थ्यो।

म ती अनुभूतिहरूलाई विश्लेषण गर्थेँ, धेरै पहिले घटेका घटनामा नयाँ विशेषताहरू थप्थेँ र सबैभन्दा रमाइलो कुरा, तिनलाई सुधारिरहन्थेँ। त्यो मेरो ठूलो मनोरञ्जन थियो।

त्यस दिन पनि अचानक, किन हो कुन्नि, मलाई बाल्यकालको एउटा घटना सम्झना आयो। त्यतिबेला म केवल नौ वर्षको थिएँ। मलाई त त्यो क्षण पूर्ण रूपमा बिर्सिसकेको छु जस्तो लागेको थियो। तर जेलमा त्यतिबेला म आफ्नो बाल्यकालका सम्झनाहरूमा विशेष रूपले डुबिरहन्थेँ।

मलाई हाम्रो गाउँको घरमा बिताएको अगस्ट महिनाको समय सम्झना भयो। दिन उज्यालो र सुख्खा थियो, तर केही चिसो र हावायुक्त। गर्मीको मौसम सकिँदै थियो र केही समयपछि हामी मस्को फर्किनुपर्ने थियो। त्यहाँ पूरै जाडो फ्रेन्च भाषा पढ्दै बिताउनुपर्ने भएकाले गाउँ छाड्नुपर्दा मलाई निकै दुःख लागेको थियो।

म खलिहानछेउबाट हुँदै एउटा सानो खोल्सातिर झरेँ। खोल्साको पल्लो भागमा झाडीहरू बाक्लो भएर जंगलसम्म फैलिएका थिए। म त्यही झाडीभित्र छिरेँ। त्यहाँबाट करिब तीस कदम परको खुला ठाउँमा एक जना पिजेन्ट एक्लै खेत जोतिरहेको मैले सुनेँ।

उसले ठाडो उकालोमा खेत जोतिरहेको थियो र घोडा निकै मिहिनेत गरेर अघि बढिरहेको थियो। बेला-बेलामा उसको आवाज सुनिन्थ्यो।

‘आऊ… अगाडि बढ!’

हाम्रो गाउँका लगभग सबै पिजेन्टलाई म चिन्दथेँ। तर त्यतिबेला को खेत जोतिरहेको थियो भन्ने मलाई थाहा थिएन र थाहा पाउने इच्छासमेत थिएन। म आफ्नै संसारमा व्यस्त थिएँ।

म कटुसका हाँगा भाँचेर भ्यागुतालाई हिर्काउने लठ्ठी बनाइरहेको थिएँ। कटुसका साना हाँगा राम्रो कोर्रा बन्थे, यद्यपि धेरै टिक्दैनथे। बर्चका हाँगा भने त्यसको ठीक उल्टो हुन्थे।

मलाई किरा–फट्याङ्ग्रा हेर्न र संकलन गर्न पनि निकै मन पर्थ्यो। कतिपय निकै सुन्दर देखिन्थे। कालो धब्बा भएका रातो र पहेँला, छिटोछिटो चल्ने साना छेपाराहरू पनि मलाई निकै मन पर्थे। तर सर्पदेखि म डराउँथेँ। यद्यपि सर्पभन्दा छेपाराहरू नै धेरै देखिन्थे।

त्यहाँ च्याउ धेरै थिएनन्। च्याउ खोज्न बर्चको जंगलतिर जानुपर्थ्यो र म त्यतै जाने तयारीमा थिएँ।

संसारमा मलाई जंगलभन्दा प्रिय अर्को कुनै ठाउँ थिएन। च्याउ र जंगली बेरी, किरा र चराचुरुङ्गी, साही र गिलहरी, सुकेका पातहरूको ओसिलो गन्ध, यी सबै मलाई प्रिय थिए। अहिले पनि हाम्रो बर्चको जंगलको त्यो सुगन्ध सम्झँदा नाकमै आइपुगेजस्तो लाग्छ। यी अनुभूतिहरू मेरो जीवनभरि मसँग रहनेछन्।

अचानक त्यो गहिरो शान्तिको बीचमा मैले स्पष्ट आवाज सुनेँ।

‘ब्वाँसो!’

म डरले चिच्याएँ। होस गुमाएजस्तै भएर ठूलो स्वरमा कराउँदै खेत जोतिरहेको पिजेन्टतिर दौडिएँ।

त्यो पिजेन्ट मारे थियो।

मलाई थाहा छैन, ‘पिजेन्ट मारे’ वास्तवमै उसको नाम थियो कि थिएन। तर सबैले उसलाई पिजेन्ट मारे नै भन्थे। करिब पचास वर्षको, ठोस शरीर भएको, राम्रै कदको पिजेन्ट थियो ऊ। उसको गाढा खैरो, फराकिलो दाह्रीमा थुप्रै रौँ फुलेका थिए।

म उसलाई चिन्दथेँ, तर त्यसअघि ऊसँग खासै कुरा गर्ने अवसर परेको थिएन।

मेरो चिच्याहट सुनेर उसले घोडा रोक्यो। म हाँफिँदै उसको हलोमा एउटा हातले समातेँ र अर्को हातले उसको बाहुला समातेँ। मेरो अनुहारमा डर स्पष्ट देखिन्थ्यो।

‘ब्वाँसो छ!’ मैले हाँफिँदै भनेँ।

उसले टाउको उठायो र एकछिन वरिपरि हे¥यो। मेरो कुरा उसले पनि लगभग पत्याएको थियो।

‘ब्वाँसो कहाँ छ?’

‘एउटा आवाज… कसैले ‘ब्वाँसो’ भन्यो…’ मैले अड्किँदै भनेँ।

‘हैन, हैन। त्यो तिम्रो कल्पना हो। ब्वाँसो कसरी यहाँ आउँछ र?’ उसले मलाई ढाडस दिँदै भन्यो।

तर म पूरै काँपिरहेको थिएँ। उसको कमिज समातिरहेकै थिएँ। मेरो अनुहार फिक्का भएको हुनुपर्छ। उसले मलाई असहज मुस्कानका साथ हेर्‍यो। ऊ मेरो डर देखेर आफैँ पनि चिन्तित भएको देखिन्थ्यो।

‘ए, तिमी त डराएछौ नि, एई, एई!’ उसले टाउको हल्लाउँदै भन्यो। ‘ल, नानी… एई!’

उसले हात अगाडि बढाएर एक्कासि मेरो गाला मुसार्‍यो।

‘ल, ल… केही हुँदैन। ख्रीष्टले रक्षा गरून्! क्रुसको चिन्ह बनाऊ।’

तर मैले क्रुसको चिन्ह बनाइनँ। मेरा ओठका कुनाहरू काँपिरहेका थिए। त्यो कुरा उसले विशेष ध्यान दिएको जस्तो लाग्यो। उसले कालो नङ भएको, माटोले लतपतिएको बाक्लो औँला अगाडि बढायो र मेरो काँपिरहेको ओठलाई बिस्तारै छोयो।

‘एई, ल, ल…’ उसले लगभग आमाले जस्तै बिस्तारै मुस्कुराउँदै भन्यो। ‘के भयो, नानी? ल, ल… केही हुँदैन।’

अन्ततः मैले बुझेँ, त्यहाँ कुनै ब्वाँसो थिएन। मैले सुनेको आवाज मेरो आफ्नै कल्पना रहेछ।

तर त्यो आवाज यति स्पष्ट थियो कि साँच्चिकै कसैले ‘ब्वाँसो’ भनेर चिच्याएजस्तो लागेको थियो। यस्तै आवाजहरू मैले यसअघि पनि एक–दुईपटक कल्पना गरेको थिएँ र त्यसबारे मलाई थाहा थियो। पछि उमेर बढ्दै गएपछि त्यस्ता भ्रमहरू हराए।

‘अब म जान्छु,’ मैले डर र जिज्ञासा मिसिएको स्वरमा भनेँ।

‘ल, जाऊ। म तिमीलाई हेरिरहन्छु। ब्वाँसोलाई तिमी नजिक आउन दिन्नँ,’ उसले फेरि त्यही आमाजस्तो मायालु भावमा मुस्कुराउँदै भन्यो। ‘ल, ख्रीष्टले रक्षा गरून्! जाऊ, दौड।’

उसले मेरो टाउकोमाथि क्रुसको चिन्ह बनायो र आफूले पनि बनायो।

म हिँड्न थालेँ। हरेक दस कदमजतिमा पछाडि फर्केर हेर्थेँ। पिजेन्ट मारे आफ्नो घोडासँग त्यहीँ उभिएर मलाई हेरिरहेको थियो। म फर्केर हेर्दा हरेकपटक उसले टाउको हल्लाउँदै मलाई आश्वस्त पारिरहेको हुन्थ्यो।

उसले मलाई त्यसरी डराएको देखेकोमा मलाई केही लाज लागेको थियो। तर म बाटोमा अघि बढ्दासम्म ब्वाँसोको डर भने अझै पूरै हटेको थिएन।

खोल्साको उकालोको बीचतिर रहेको पहिलो गोठमा पुगेपछि मात्र मेरो डर पूर्ण रूपमा हरायो। त्यही बेला हाम्रो घरको कुकुर भोल्चोक मलाई भेट्न दौडिँदै आयो। भोल्चोक साथमा भएपछि मलाई आफू पूर्ण सुरक्षित भएको महसुस भयो।

मैले अन्तिमपटक पिजेन्ट मारेतिर फर्केर हेरेँ। टाढा भएकाले उसको अनुहार स्पष्ट देखिँदैनथ्यो, तर ऊ अझै पनि मलाई मायालु ढंगले हेर्दै टाउको हल्लाइरहेको छ भन्ने मलाई महसुस भइरहेको थियो।

मैले हात हल्लाएँ। उसले पनि हात हल्लायो र आफ्नो सानो घोडालाई फेरि अघि बढायो।

टाढाबाट फेरि उसको आवाज सुनियो।

‘आऊ… अगाडि बढ!’

सानो घोडाले फेरि हलो तान्न थाल्यो।

यी सबै कुरा मलाई एकैपटक सम्झना आयो। किन सम्झना आयो, मलाई थाहा छैन। तर असाधारण रूपमा सानोभन्दा सानो विवरणसम्म सम्झना आएको थियो।

म अचानक झसङ्ग भएँ र प्लेटफर्मको ओछ्यानमा उठेर बसेँ। मलाई याद छ, ती सम्झनामा म आफैँ बिस्तारै मुस्कुराइरहेको थिएँ। केही क्षण अझै त्यसैबारे सोचिरहेँ।

त्यो दिन घर पुगेपछि मैले पिजेन्ट मारेसँग भएको ‘घटना’ कसैलाई भनिनँ। वास्तवमा त्यो खासै घटना नै थिएन। केही समयपछि त मैले पिजेन्ट मारेलाई पूरै बिर्सिसकेको थिएँ।

पछि कहिलेकाहीँ उसलाई भेट्दा पनि मैले उससँग ब्वाँसोको घटनाबारे वा अरू कुनै विषयमा कहिल्यै कुरा गरिनँ।

तर अहिले, साइबेरियामा बीस वर्षपछि, मैले त्यो भेटलाई यति स्पष्ट रूपमा सम्झिएँ, त्यसका स–साना विवरणसम्म।

त्यसैले त्यो घटना मेरो आत्माको कुनै गहिरो कुनामा लुकेर बसेको हुनुपर्छ। मलाई त्यसबारे कुनै ज्ञान थिएन। तर आवश्यक परेको क्षणमा त्यो अचानक मेरो स्मृतिमा फर्केर आयो।

पिजेन्ट मारेको त्यो नरम, आमाजस्तो मुस्कान मलाई याद आयो। उसले मलाई क्रुसको चिन्ह बनाइदिएको, टाउको हल्लाएको सम्झिएँ।

विशेषगरी उसको त्यो बाक्लो, माटोले लतपतिएको औँला सम्झिएँ, जसले मेरो काँपिरहेको ओठलाई अत्यन्त कोमल र डरमिश्रित मायाका साथ छोएको थियो।

निश्चय नै, कुनै पनि मानिसले डराएको बच्चालाई सान्त्वना दिन्थ्यो होला। तर त्यो एकान्त भेटमा केही फरक भएको थियो।

यदि म उसको आफ्नै छोरा भएको भए पनि उसले मलाई त्यसभन्दा बढी प्रेमले हेर्न सक्थ्यो होला र?

तर उसमा त्यस्तो भावना कहाँबाट आयो?

ऊ हाम्रो दास पिजेन्ट थियो र म उसको सानो मालिक।

उसले मप्रति गरेको त्यो माया देखेर उसलाई कसैले पुरस्कार दिने पनि थिएन। उसको व्यवहारबारे अरू कसैलाई थाहा हुनेवाला पनि थिएन।

सायद उसलाई साना बच्चाहरू निकै मन पर्थे। केही मानिसहरूलाई त्यस्तै हुन्छ।

त्यो सुनसान खेतमा भएको हाम्रो त्यो एकान्त भेटमा, सायद माथिबाट भगवान्ले मात्र देख्नुभएको थियो, एक अशिक्षित, कठोर जीवन बाँचेको रूसी दास पिजेन्टको हृदयभित्र कति गहिरो मानवीय भावना, कति सभ्य संवेदना र कति कोमल, लगभग स्त्रीसुलभ माया भरिएको रहेछ।

के यही कुरा कोन्स्टान्टिन अक्साकोभले हाम्रो पिजेन्ट वर्गमा रहेको उच्च स्तरको संस्कृतिबारे बोल्दा भन्न खोजेका थिएनन् र?

जब म ओछ्यानबाट उठेँ र वरिपरि हेरेँ, मलाई याद छ, अचानक मैले यी दुःखी मानिसहरूलाई अर्कै आँखाले हेर्न सक्ने भएको महसुस गरेँ।

कुनै चमत्कारजस्तै मेरो हृदयबाट सबै घृणा र रिस पूर्ण रूपमा हराइसकेको थियो।

म वरिपरि हिँड्दै भेटिएका मानिसहरूको अनुहार हेर्न थालेँ।

त्यो दाह्री खौरिएको, अनुहारमा अपराधीको छाप बोकेको पिजेन्ट, जो रक्सीले मात्तिएर कर्कश स्वरमा गीत गाइरहेको थियो, सायद त्यो पनि पिजेन्ट मारे नै हुन सक्छ।

म उसको हृदयभित्र के छ भनेर कसरी जान्न सक्छु र?

त्यही साँझ मैले एम.लाई फेरि भेटेँ।

बिचरा!

उससँग रूसी पिजेन्टहरूसँग जोडिएका त्यस्ता कुनै सम्झना थिएनन्। यी मानिसहरूलाई हेर्ने उसको दृष्टिकोणमा अर्को कुनै आधार पनि थिएन।

उसका लागि त उनीहरू केवल

‘म यी डाँकुहरूलाई घृणा गर्छु!’

हो, पोलिस कैदीहरूले हामीभन्दा धेरै दुःख सहनुपरेको थियो।