काठमाडौं । रास्वपाका वरिष्ठ नेता बालेन्द्र शाहको चुनावी अभियानमा सहभागी हुने क्रममा अछाममा बेहोस भएका चलचित्र पत्रकार दिनेश सिटौलाको सब-एराक्नोइड हेमरेज स्ट्रोकले मृत्यु भएको ग्रान्डी अस्पतालले जनाएको छ । यो समस्या मष्तिष्कमा हुने रक्तस्रावको कारण हुने गर्छ । 

सब-एराक्नोइड हेमरेज स्ट्रोक गम्भीर र प्राणघातक स्थिति हो, जसमा मस्तिष्कको वरिपरि रहेको सब-एराक्नोइड स्पेसमा अचानक रक्तस्राव हुन्छ। चिकित्सकहरूका अनुसार यो अवस्था प्रायः मस्तिष्कभित्रको धमनी फाट्दा (सेरिब्रल एन्यूरिज्म), आर्टिरियोभेनस मालफर्मेसन (एभिएम) वा टाउकोमा गम्भीर चोट लाग्दा देखिने गर्छ।

सब-एराक्नोइड हेमरेजको सबैभन्दा सामान्य कारण फाटेको सेरिब्रल एन्यूरिज्म हो। सेरिब्रल एन्यूरिज्म भनेको मस्तिष्कलाई रगत आपूर्ति गर्ने धमनीको पर्खाल कमजोर भएर फुलेको अवस्था हो। जब यस्तो एन्यूरिज्म अचानक फुट्छ, मस्तिष्कमा तीव्र रक्तस्राव हुन्छ, जसले स्थायी मस्तिष्क क्षति वा मृत्यु समेत गराउन सक्छ।

किन बन्छ सेरिब्रल एन्यूरिज्म ?

चिकित्सा विज्ञानका अनुसार सेरिब्रल एन्यूरिज्म कसैमा पनि जन्मजात हुँदैन। यो प्रायः जन्मपछि, जीवनको दोस्रो दशकपछि क्रमशः विकास हुने गर्छ। परिवारमा मस्तिष्क एन्यूरिज्मको इतिहास भएका व्यक्तिमा यसको जोखिम बढी हुन्छ।

महिलामा पुरुषको तुलनामा एन्यूरिज्म र सब-एराक्नोइड हेमरेज हुने सम्भावना बढी देखिन्छ। त्यसैगरी, उच्च रक्तचाप, धूम्रपान र दीर्घकालीन अस्वस्थ जीवनशैलीले पनि जोखिम उल्लेख्य रूपमा बढाउँछ।

सब-एराक्नोइड भएपछि देखिने लक्षणहरू

सेरिब्रल एन्यूरिज्म फुट्दा बिरामीले एकाएक असह्य र तीव्र टाउको दुखाइ महसुस गर्छन्, जसलाई धेरैले ‘जिन्दगीकै सबैभन्दा भयानक टाउको दुखाइ’ भनेर वर्णन गर्ने गर्छन् । यससँगै वाकवाकी, बान्ता, घाँटीमा केही अड्किए जस्तो हुनु , आँखामा धमिलो वा दोहोरो देखिनु, उज्यालोमा असहज हुनु, बेहोस हुनु वा मिर्गीका दौरा समेत पर्न सक्छन्।

कसरी गरिन्छ यसको उपचार ?

सब–एराक्नोइड हेमरेजको प्रारम्भिक पहिचानका लागि सीटी स्क्यान सबैभन्दा प्रभावकारी मानिन्छ। रक्तस्रावको सुरुआती चरणमा सीटी स्क्यानमा रगत सेतो (घना) देखिन्छ। एन्यूरिज्मको आकार र अवस्थाबारे जानकारी लिन सीटी एन्जियोग्राफी (सिटिए) वा एमआरआई तथा एमआर एन्जियोग्राफी (एमआरए) प्रयोग गरिन्छ।

यदि सीटी सामान्य देखिए पनि शंका कायम रहेमा लम्बर पङ्क्चर गरेर मस्तिष्क द्रवमा रगतको उपस्थितिको जाँच गरिन्छ। यस्तै, सेरेब्रल भेसल एन्जियोग्राफीलाई रक्तनलीको ‘स्वर्ण मानक’ परीक्षण मानिन्छ, जसबाट एन्यूरिज्मको ठ्याक्कै अवस्था पत्ता लगाइन्छ।

सब-एराक्नोइड हेमरेजको उपचारको निर्णय गर्दा बिरामीको उमेर, स्वास्थ्य अवस्था, एन्यूरिज्मको आकार, संरचना र जोखिम कारकलाई ध्यानमा राखिन्छ। मुख्य उद्देश्य पुनः रक्तस्राव रोक्नु र मस्तिष्कका जटिलताबाट जोगाउनु हो।

सब-एराक्नोइड हेमरेजको उपचारका प्रमुख दुई विधि छन् ।

सर्जिकल क्लिपिङ र एन्डोभास्कुलर कोइलिङ

क्लिपिङमा न्यूरोसर्जनले खोपडी खोलेर एन्यूरिज्मको मुखमा धातुको क्लिप लगाउँछन्। कोइलिङ भने कम आक्रामक विधि हो, जसमा रक्तनलीभित्रबाट तारजस्तै कोइल राखेर एन्यूरिज्ममा रगत जान दिइदैन । पछिल्लो दशकमा कोइलिङ बढी प्रचलित र सुरक्षित विकल्पका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।

जटिल र विशाल एन्यूरिज्मका लागि ‘फ्लो डायभर्टर’ नामक प्रविधि पनि प्रयोगमा आएको छ, जसले एन्यूरिज्मतर्फ जाने रगतको प्रवाहलाई मोडेर क्रमशः थक्का जम्न मद्दत गर्छ।

रिकभरी र फलो-अप

सब-एराक्नोइड हेमरेज प्राणघातक भए पनि समयमै उपचार भएमा धेरै बिरामी सामान्य जीवनमा फर्किन सक्छन्। रिकभरीको गति भने प्रारम्भिक रक्तस्रावको गम्भीरता र वैसोस्पाज्मप्रतिको प्रतिक्रियामा निर्भर गर्छ।

केही बिरामीमा स्मरणशक्ति, सोच्ने क्षमता र शारीरिक गतिविधिमा अस्थायी वा दीर्घकालीन समस्या देखिन सक्छ। उचित उपचार, पुनःस्थापना र नियमित फलो-अपले यी समस्या क्रमशः सुधार हुन सक्छन्।

चिकित्सकहरूका अनुसार बिरामीले ७ दिन र १ महिनापछि अनिवार्य फलो-अप गर्नुपर्छ भने ६ महिना वा १ वर्षपछि एन्जियोग्राफी परीक्षण सिफारिस गरिन्छ।