राम कार्की ‘पार्थ’ माओवादी आन्दोलनका वैचारिक नेता हुन् । जेनजी विद्रोह भन्दा अगाडिसम्म तत्कालीन माओवादीमा प्रचण्डमाथि प्रश्न गर्ने थोरै नेताहरूमध्ये उनको नाम अग्रपंक्तिमा थियो । प्रचण्डविरूद्ध धावा बोल्न थालेका जनार्दन शर्मालाई उनले बलियो साथ दिएका थिए । जेनजी विद्रोहपछि कार्की पनि शर्मासँगै प्रगितिशील लोकतान्त्रिक पार्टी निर्माण गर्न अघि सरेका छन् । यही सन्दर्भमा नेपाल वन एचडीका लागि रोहेज खतिवडाले कार्कीसँग गरेको अन्तर्वार्ताको सम्पादित अंश:

चुनाव आउन अब धेरै दिन बाँकी छैन। देश दौडाहामा नेताहरुको व्यस्तता देखिन्छ। देश दौडाहामा नभएका नेताहरु पनि आफ्नो निर्वाचन क्षेत्रमा केन्द्रित भएर प्रचार अभियानमा छन्। तपाई काठमाडौंमै हुनुहुन्छ। चुनाव लागेको छैन?

यो चुनावले उत्साह पैदा कहिँ पनि गरेको छैन। मलाई लाग्छ, वास्तविक राजनीति चुनाव पछि सुरु हुन्छ। म त्यसैको प्रतिक्षामा छु।

राजनीति चुनाव पछि सुरु हुन्छ भन्नुभयो। अलिकति अमूर्त कुरा जस्तो भयो। यो भनेको के हो र के हुन्छ भन्ने तपाईको प्रक्षेपण हो?

एउटा व्यक्तिको सन्दर्भबाट हेर्दा भदौ २४ गते मेरो घर जलाइयो। त्यो घर भन्दा पनि त्यो पुस्तक अनि त्यहाँ भएका चाहिँ प्रिन्टरहरु, क्यामेराहरु र छपाईका सामानहरु जले । ती सामान मैले एउटा संस्था बनाउनका निम्ति जोहो गरेको थिएँ। त्यो सबै जलेर गयो। अब त्यो व्यक्तिको कोणबाट हेर्दा यी घटनाहरुलाई एउटा चित्र अगाडि आउँछ।

तर, म आफुलाई मार्क्सवादी भन्छु। अरु सन्दर्भबाट हेर्दा अरू चिजहरु देखा पर्छन्।

पूँजीवादी प्रणाली जहिले पनि नयाँ नयाँ ठाउँमा विचरण गरेर र आफुलाई पुनर्संरचना गरेर मात्रै बाँच्छ । जस्तो भारतमा वा नेपालमा जात व्यवस्था यत्रो वर्ष किन बाँच्यो ? अंग्रेज आउँदा पनि बाँच्यो, मुसलमानहरुको आक्रमणमा पनि बाँच्यो । किनभने, यसले आफुलाई पुनर्संरचना गर्नसक्यो ।

पुँजीवादले पनि लामो समयदेखि संकटबाट बाहिर निस्कनका निम्ति आफूलाई पुनर्संरचित गर्नका निम्ति प्रयास गरिराखेको छ। त त्यो चाहिँ अब करिब करिब एउटा उत्कर्षमा जाँदै छ । त्यसैको प्रभाव नेपालमा पनि पर्न थालेको हो।

जब हाम्रा छिमेकीहरु चीन र भारत किनाराका देश थिए, त्यतिबेला यसको प्रभाव त्यति घना देखिँदैन थियो। जब यी देशहरूले विश्व व्यवस्थामा आफ्नो भूमिका खोज्न थाले, चीन एक प्रकारको प्रतिस्पर्धी नै बनेर देखा पर्यो ।  त्यसपछि नेपालमा पनि त्यो प्रभाव घनिभूत रुपमा देखा पर्न थालेको छ।

अहिले जेन्जी विद्रोह र त्यसपछिको घटनाक्रमलाई हेर्ने दुईवटा मुख्य दृष्टिकोणहरु देखिएको छ। एउटा, नेपाली समाजको स्वाभाविक असन्तुष्टिको उपज हो र यसलाई एकदमै स्वाभाविक रुपमा हेर्नुपर्छ भन्ने छ। र, अर्को चाहिँ होइन यो चाहिँ विदेशी षडयन्त्र हो, विदेशीहरुको चलखेल र योजनामा गरिएको कुरा हो भन्ने छ। तपाईँलाई के यो विदेशी षडयन्त्र अथवा भूराजनीतिक घटनाक्रमको उपज हो भन्ने लाग्छ?

होइन, मैले मैले त्यसरी बुझ्दिनँ।

अहिलेको अमेरिका जसरी साम्राज्यवादी ढंगले जान खोजिराखेको छ, त्यसको प्रभाव त पर्छ नै । त्यसलाई नर्कार्न मिल्दैन । तर, सबैकुरा त्यही हो भन्ने बुझ्नु हुँदैन । हामीले नेपालको आन्तरिक कारण पनि बुझ्नु पर्छ ।

नेताहरु दिशाविहीन भएको र जे पायो त्यहीको सहारा लिएको स्थिति देखा पर्यो। यसलाई व्यक्तिको रुपमा बदलाको भावना लिएर हेर्ने एउटा कोण छ। तर, कसैप्रति व्यक्तिगत बदलाको भावना राख्नुपर्ने जरुरी छैन। म त के देख्छु भने हिजो ठूलाठूला नेता मानिएका मान्छेहरु असहाय बन्दै गएका थिए। नेपाललाई अगाडि लैजाने विचारको निर्माण गर्न सकिराहेका थिएनन्। त्यो विचारको निर्माण गर्ने उनीहरुले प्रयत्न पनि गरेनन्।

उनीहरुसँग त्यो प्रकारको अध्ययन र पृष्ठभूमि पनि थिएन। जो-जो नेपाली राजनीतिको सर्वोच्च ठाउँमा पुगेको देखियो, उनीहरू संयोगले त्यहाँ पुगेका थिए। कुनै त्यस्तो आधारहरु नै थिएन, जसले गर्दा उनीहरुले एउटा नयाँ विचार नेपालमा लिएर आउन् र नेपाली समाजलाई अगाडि बढाउन्। त्यसैले, यो परिस्थिति आउनु स्वभाविक थियो ।

तपाईंले बाह्य हस्तक्षेप मात्रै भन्न मिल्दैन पनि भन्नु भयो र भूराजनीतिक घटनाक्रम र विश्व परिवेशसँग पनि जोड्नुभयो। जेनजी विद्रोह र त्यसपछिको घटनाक्रम भूराजनीतिक चलखेल हो कि होइन?

सबै भूराजनीति वा विदेशी षडयन्त्र हो भन्नेमा चाहिँ जानु हुँदैन। त्यहाँ स्नाइपर लिएर बसेका थिए, माथिबाट गोली चलाउँदै थिए, यस्तो चाहिँ पत्याउन सकिँदैन। अमेरिकी सिपाहीहरु काठमाडौंको छतमाथि बसेर स्नाइपर चलाइरहेको चीनले हेरेर बस्छ? यो कल्पना नै गर्न सकिँदैन ।

त्यसोभए हामीले जेन्जी विद्रोह र त्यसपछिको घटनाक्रमहरुमा अमेरिकी प्रभाव वा त्यो किसिमको भूराजनीतिक षड्यन्त्र छैन भनेर बुझ्दा हुन्छ?

त्यस्तो सपाटमा रुपमा हेर्न हुँदैन। अब इन्ट्रेस्ट त स्वाभाविक हुन्छ। नेपाल यति महत्त्वपूर्ण ठाउँमा अवस्थित छ, यसलाई उनीहरूले ध्यान दिनै पर्छ। चाहे त्यो रुस होस् वा अमेरिका वा चीन । विश्व राजनीतिमा भूमिका खोजिराखेको शक्तिले नेपाललाई अहिले ध्यान दिनै पर्छ।

हो, नेपाललाई कसैले पच्याकुचुक गर्न पनि सक्छ। तर, बुद्धि पुर्‍याउने हो भने असाध्यै धेरै फाइदा लिन सक्छ नेपालले।

जेनजी आन्दोलनको सयमा स्वतन्त्र तिब्बत समर्थकहरुको खुला गतिविधि, आन्दोलनपछि बनेको सरकारलाई दलाई लामा र निर्वासनमा रहेको तिब्बती सरकारका मान्छेहरूको तारन्तारको बधाई, त्यसपछि छिमेकी मुलुकहरु श्रीलंका, बंगलादेशको घटनाक्रम हेर्दा ठूलै चलखेल भएको देखिँदैन ?

नेपालको महत्त्व बढेर गएको छ किनभने भारत र चीन अहिले अ विश्व व्यवस्थामा आफ्नो नेतृत्वकारी भूमिका खोजिराखेका छन्। तर मुख्य कुरा त आन्तरिक नै हुन्छ नि।

अमेरिकी प्रभाव नेपाली कांग्रेस भित्र कति होला? एमाले भित्र कति होला? यो नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी भन्ने अहिले जो जम्मा भएको छ, त्यो भित्र कति होला? सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ। एमसीसीले कसरी पास भयो? अमेरिकाका नीतिहरुको विरुद्ध निस्किने जुलुसमा यी पार्टीका मान्छेहरू को को हुन्छन्?  त्यहाँ पार्टी संरचनामा नपरेका केटाकेटी मात्रै हुन्छन् ।

विदेशीहरुलाई चासो हुन्छ, तर हस्तक्षेप गर्ने स्थिति चाहिँ नेपाली राजनीतिले दिएको हो। केही पनि डेलिभरी भएन। जस्तो तपाईँले भन्नुभयो संविधान बन्यो तर जनताका लागि गर्नुपर्ने कामहरू केही भएन । त्यसले निराशा त उत्पन्न गर्ने नै भयो ।

जसोतसो संविधान बन्यो । गणतन्त्र आयो । तर, गणतन्त्र कहिँ लागु भयो त? नेपालको जात व्यवस्था भित्र गणतन्त्र पुग्यो? नेपालको इतिहासको पुनर्लेखन भयो? नेपालका समाजशास्त्रहरुको पुनर्लेखन भयो त? यहाँको पाठ्यक्रमहरुमा ती कुराहरु पढाइयो?

अहिले पनि जात व्यवस्था भनेको चाहिँ कलंक हो मानव जीवन मानव संसारका निम्ति कलंक हो भन्ने कुरा पढाइन्छ त? सबैभन्दा बढी परिवर्तन ल्याउनुपर्ने ठाउँ त शिक्षा थियो। स्वास्थ्य नीतिमा थियो । जनस्वास्थ्यमा थियो । तर, त्यहाँ ध्यान नै गएन। नेताहरु अन्त्य बरलिए। जेनजी विद्रोह यही असफलताको उपज थियो ।

तपाईँले पटक–पटक मार्क्सवादी–माओवादी भनिराख्नु भएको छ। अहिले प्रगतिशील लोकतान्त्रिक पार्टीमा आबद्ध हुनुहुन्छ। त्यो पार्टीको नाममा कम्युनिस्ट पनि छैन। मार्क्सवादी पनि छैन, माओवादी पनि छैन। माओवादी जनयुद्धमा भइराख्दा कुनै दिन तपाईँले कम्युनिस्ट मार्क्सवाद केही नभएको पार्टीमा हुन्छु कल्पना गर्नुभएको थियो?

मेरो जीवन एकदमै बडा उहापोहले भरिएको छ। म लोकतान्त्रिक आन्दोलनबाटै यता लागि कम्युनिस्ट बन्न आएको हो ।

रुमी एउटा भनाई छ फूल फूल्नका निम्ति चट्याङले होइन, शान्त पानीले काम गर्छ । तपाईँको शब्दलाई बलियो बनाउनुस्, आवाजलाई ठूलो नगर्नुस्। अहिले आवाज ठूलो गर्ने बेला होइन शब्दलाई बलियो बनाउने बेला हो ।

हाम्रो पार्टीको नाममा प्रगतिशील लोकतान्त्रिक पार्टी तर त्यसले के लेखेको छ त? आफ्नो दस्तावजेमा द्वन्दात्मक भौतिकवादमा भरोसा गर्छ, मार्क्सवादमा भरोसा गर्छ भनेर लेखेको छ ।

त्यसोभए यो कम्युनिस्ट पार्टी नै हो?

कम्युनिस्ट पार्टी बनिसकेको छैन, त्यसलाई बनाउने कम्युनिस्ट पार्टी नै हो। संसारमा त साम्यवाद त समानतावादी सोच राख्ने धेरैको सपना नै हो । मार्क्सको व्याख्या मान्नु नमान्नु एउटा कुरा हो ।

केही पहिला तपाईँहरुको पार्टीको नेता जनार्दन शर्मा र प्रचण्डको सवाल जवाफ पनि चलेको थियो। प्रचण्डले माओवाद छोडे भनेर जनार्दन शर्माले भन्नुभएको थियो । फेरि पछि प्रचण्डले चाहिँ माओवाद त हामीले पहिला एमालेसँग एकता गर्दै छोडेको हो नि, त्यतिबेलाको तपाईँहरुले केही भन्नुभएन भन्नुहुन्थ्यो। अहिले तपाईँहरुको पार्टीको नाम हेर्यो भने त्यहाँ पनि माओवाद देखिन्छ, न मार्क्सवाद। यो कस्तो पार्टी बनाउने कल्पना गरेर तपाईँहरु प्रचण्डलाई छोडेर अगाडि बढ्नुभएको हो?

हामी प्रचण्डलाई छोड्न होइन, महाधिवेशनमा उहाँसँग लड्न चाहन्थ्यौँ। महाधिवेशनमा एउटा दस्तावेज पेश गर्न चाहन्थ्यौँ तर उहाँ महाधिवेशन नगर्ने र टार्ने ठाउँमा जानुभयो । त्यसले गर्दा हामी उहाँसँग जान सकेनौँ। लेनिनको एउटा भनाई छ, तिमी जहाँ जान पनि स्वतन्त्र छौँ तर मेरो धोतीको फेर त छोड न भन्ने । यसको अर्थ म पनि त स्वतन्त्र छु भनेको हो । त्यसैले, हामीले आफ्नो बाटो तय गर्‍यौं ।

प्रचण्डको अहिलेको राजनीतिक भूमिकाबारे केही टिप्पणी गर्नुस् न, कसरी बुझिरहनुभएको छ?

उहाँ दिशाविहीन हुनुहुन्छ। बडो असहाय स्थितिमा हुनुहुन्छ। हिजो विचार हुँदा त्यही प्रचण्ड हो, उहाँलाई केही पनि चाहिएन।

प्रचण्डका बारेमा वा प्रचण्ड जस्तै मान्छेको बारेमा परिवारको ख्यालै गर्दैन, वास्तै गर्दैन गुनासो हुन्थ्यो । आज परिवारहरुसँग जोडिएर बदनाम छन् नेताहरु । भनेपछि कत्रो असहाय परिस्थिति आएछ त? आफ्नो हातखुट्टा धेरै भरोसा गर्न नसक्ने बेलामा मान्छे लठ्ठी टेक्छ। जब आर्थिक लठ्ठी टेक्न थालिन्छ, पदको लौरो टेक्न थालिन्छ, बुझ्नु पर्यो ऊ असाहय भएछ भनेर ।

प्रचण्डलाई यति कमजोर केले बनायो त ?

उनले आफुलाई अद्यावधिक गर्नु पर्थ्यो,  तिखार्दै लैजानु पर्थ्यो । लेननिकै भनाई हेर्ने हो भने पनि अग्रदस्ता (भ्याङगार्ड)को नेतृत्वमा क्रान्ति हुन्छ र सर्वाहारा अधिनायक्तव लागु गरिन्छ । तर, आज प्रचण्डसँग न भ्याङगार्ड छ, न सर्वहारा अधिनायकत्वको कुरा छ । रातारात मान्छे केन्द्रीय समितिमा ल्याएको छ,  जसलाई पाए त्यसलाई उठाएर जम्मा गरिएको छ । कम्युनिज्मको केही पनि थाहा नभएका मान्छेको बहुमत संख्या हुनलाग्यो ।

एउटा अन्तर्वार्तामा उहाँले शीर्ष नेताको घरमा दुईचार करोड पैसा हुनु सामान्य हो भन्नु भएको थियो। उहाँका आर्थिक सम्बन्धका धेरै कुराहरु पनि आए । त्यसले उहाँलाई अलि बढी यतातिर पुर्याएको हो वा यो आवश्यकता थियो ?

म मैले सुरुमा पनि भनेँ, जोसँग लामो समय यसरी काम गरियो उहाँहरु प्रति कुनै पनि बदलाको भाव छैन । खुच्चिङ त्यस्तो पर्यो भन्ने छैन । मलाई त दुख लाग्छ हैन । आज प्रचण्ड चुनाव लड्नका निम्ति रुकुम पूर्व जानुभएको छ, पत्रिकाले लेखिदिन्छ ग्यारेन्टी छैन है । उहाँलाई त्रास आतंक पैदा गर्दिएको छ । एउटा आमा बाबु दुइटै शहीद भएको भर्खर जुँगाको रेखी बसेको केटोबाट तर्सिनु पर्ने अवस्था आएको छ । उसले जति नै भोट पाए पनि प्रचण्ड त हारेकै देखिन्छ नि ।

तर तपाईं पनि प्रचण्डलाई छोडेर जनार्दन शर्मा लगायतसँग मिलेर पार्टी बनाउन पुग्नु भयो ।

मान्छेहरु आउने जाने होला । यो निर्वाचन आइदिएर के फाइदा भयो भने कसको मनमा के-के रहेछन्, क-कसको के-के सिङ पलाउँदो रहेछ भन्ने देखियो । लोभ, लालच, आकांक्षा सबै देखियो । त्यसले फाइदा गर्यो । नयाँ आन्दोलन बनाउनका निम्ति नयाँ पार्टी बनाउनका निम्ति त फाइदै गर्यो ।

एउटा प्रश्न चाहिँ तपाईलाई लक्षित गरेर आइरहेको छ, तपाईलाई वैचारिक रुपमा स्पष्ट र नैतिकताको कसीमा बलियो हुँदाहुँदै जनार्दन शर्मासँग मिलेर पार्टी बनाउने प्रक्रिया कसरी अगाडि बढाउनुभयो ? उहाँको माथि धेरै प्रश्नहरू छन् जुन प्रश्न प्रचण्डमाथि उठेका प्रश्नहरू भन्दा त्यति भिन्न छैनन् ।

एउटा कुरा त परिबन्ध पनि त्यस्तै पर्यो । नेपाली समाजले सतही रुपमा राम्रो भन्ने गरेका मान्छे नै तलुवा चाटेर बस्छन् भने के गरौं ? तत्कालिन माओवादीको र त्यसको सबभन्दा माथिल्लो पदाधिकारीहरुको मिटिङमा चाहिँ सबै पदाधिकारी असाध्यै सिरियस भएर बसेका हुन्थे । किन सिरियस हुन्छन् भन्दा आफ्नो पालो आउँदा के भन्दा प्रचण्ड खुशी हुन्छन्, मुस्कुराउँछन् भन्ने सोचेर । अलिअलि पढेलेखेको कुरा सबै चाहिँ त्यो दुरुपयोग गरिराखेका छन् । यस्तो अवस्थामा आदर्श खोज्न कहाँ जानु ?

नेतृत्वलाई त्यसो गर्न पाइँदैन भनेर कोही त बोल्दिनु पर्यो नि । के जनार्दनले त्यसबेला उभिएर प्रतिवाद गर्थे। त्यसले नै मलाई जनार्दनको नजिक ल्यायो ।

जनार्दनले पाटीमा एउटा राम्रो आयोग बनाउँ र सम्पत्तिहरुको छानबिन गरौं, काण्डहरुको छानबिन गरौ, र त्यो छानबिनमा म अपराधी हुन्छु भने म सार्वजनिक जीवनबाट बिदा हुन्छु भनेको छ । यसको अर्थ विश्वास गर्ने ठाउँ छ । तर, उनको व्यक्तिगत कुराको जवाफ त उनले दिने हो नि ।

अर्को कुरा, पार्टी चाहिँ त्यसैले कुनै व्यक्तिको पार्टी होइन यसमा स्पष्ट हुनु पर्यो । भूपी शेरचनको एउटा कविता छ:

प्रत्येक पहेँलो धातुलाई देख्दा सुनको गजुर भन्न मनलाग्छ

रंगीबिरंगी चराहरुलाई देख्दा वनको मयुर भन्न मनलाग्छ

चाकरी गर्दा गर्दा बानी नै परिसक्यो अब त

कुनै गधालाई देख्दा पनि हजुर भन्न मन लाग्छ ।

नेपाली मिडियालाई यस्तो बानी परेको छ कि पार्टी खोल्न पाएको हुँदैन, फलानाको पार्टी भनेर एउटा व्यक्तिको बनाइदिन्छन् । हामीले यो परम्पराबाट बिदाई लिएर नयाँ युवा नेताहरुको अध्यक्ष परिषद बनाएका छौँ, सामूहिक नेतृत्वको प्रक्टिस गरेको छौं । त्यसमा जनार्दन पनि छैनन्, अरु नाम चलेका हामी पनि छैनौँ ।

यही प्रसंगमा बाबुराम भट्टराईको कुरा गरिहालौं । संविधान जारी भएको लगत्तै अब माओवाद/मार्क्सवादको काम सकियो भनेर हिड्नु भएको थियो । फेरि, उहाँसँगै कसरी पुग्नुभयो ? यो पनि परिबन्ध नै हो?

परिबन्ध होइन । पहिलो कुरा यो बाबुरामको पार्टी होइन, जनार्दनको पार्टी होइन ।

बाबुराम जीले जुन कुरा भन्नुभएको छ, मैले त्यसको प्रतिवाद गरेको छु । मैले जहिले पनि उहाँ सँगै बसेर कि तपाईँ हिजो एउटा जनसरकारको प्रमुख भएको मान्छे जुन आन्दोलनमा त्यति धेरै मानवीय क्षति भएको छ, त्यो मान्छेले अहिले आदम स्मिथलाई र मार्क्सलाई एकै ठाउँमा उभ्याउन मिल्दैन, तपाईँलाई नैतिकता पनि हुँदैन भनेको छु । तपाईँले केही नयाँ पढ्नुभएको छ भने ल्याउनुस् भनेर अहिले पनि म चुनौती दिन्छु । मलाई अर्को फिलोसोफी बताइदिनुस् न त जो उत्पीडनको विरुद्ध काम लाग्छ, आजसम्म यो सातै वटा महादेशमा कहिँ पनि एउटा सानो समुदाय पनि अलिकति मुक्त भएको छ, अलिकति स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको छ तर त्यहाँ मार्क्सवाद चाहिँ छैन भने त्यो मलाई देखाइदियोस् भनेको छु ।

मार्क्सवादको नयाँ व्याख्या गर्नुपर्छ, मार्क्सवादलाई विकसित तुल्याउनुपर्छ, यो अपूर्ण छ, यो सब कुरामा सहमति छ । अब बागदानोभ, प्यानाकोक, लक्जमबर्ग र ग्राम्सीहरुलाई रिभिजिट गरेर नेपालले समाजवादको बाटो तय गर्नुपर्छ । उनीहरूलाई हेर्दै हेर्दिनँ भनेर हुन्न, तर आलोचनात्मक रूपमा पढ्नपर्छ भनेको छु ।

तपाईँ अहिलेको चुनावमा जे भए पनि ठिकै छ, मेहेनत गरौँ र पार्टी बनाउँ भन्ने हिसाबले लागिरहनुभएको देखिन्छ । युवाहरू अगाडि सार्नुभएको छ । तर, फेरि एमालेसँग तालमेलको कुरालाई लिएर प्रश्न उठेको छ । कस्तो पार्टी बनाउँदै हुनुहुन्छ तपाईंहरू ?

मैले सुरुमै तपाईँलाई भनेँ नि, निर्वाचनले सबैका स्नायुहरू देखाउँछ । कहाँ लोभ छ, कहाँ डर छ कहाँ आत्मविश्वास छ, यो तमाम चिज देखिन्छ । निर्वाचन पछाडि यसको समीक्षा हुन्छ ।

यो तपाईँहरू सबै बसेर सामूहिक निर्णय गर्नुभएको कुरा होइन र ?

हामी पार्टी निर्माणको प्रक्रियामै छौँ । जहाँ पाँच जना अध्यक्ष हुनुहुन्छ । नेतृत्व परिषद छ । अब उहाँहरूको सँग कसको के कुराकानी भयो, त्यो चिज त आउनु पर्यो नि । अहिले यो चुनाव २१ सम्म जाऔँ ।

चुनाव हुँदैन भन्ने सम्भावना अझै पनि बाँकी छ र?

अहिले जो कर्णधार भएर देखा परेका छन्, उनीहरूबाटै संशय प्रकट हुन्छन् । बेलाबेलामा संशय आइरहन्छ ।

कर्णधार भनेर तपाईँले नयाँ पार्टी वा त्यसका नेताहरूलाई भन्नुभएको हो ?

अब अहिलेको सरकारलाई सपोर्ट गर्ने मान्छेहरू अथवा विकल्पमा ल्याउँछौँ भन्नेहरू देखि यो सरकारका विरोध गर्नेहरूसम्म हेरौं न । एउटाले भदौ २३ को पुरा स्वामित्व लिने, अर्कोलाई २४ को स्वामित्व दिने खालको जुनको कसरत भइराखेको छ, उनीहरूकै बोलिमा स्थिरता छैन । निर्वाचन पछाडि सुशीलाहरू त मुक्त हुनुहोला, दण्डबाट बाँचे भन्ने स्थिति बन्ला तर देशको समस्या समाधान हुँदैन । त्यसका लागि स्वाभाविक रूपमा नेपालले राजनीतिक लडाई लड्नैपर्छ ।

नेपाल अहिले भूराजनीतिक अवस्था, विश्व व्यवस्था र आर्थिक प्रणालीका कारण नेपाल दबावमै रहने देखिन्छ । यो चंगुलबाट निस्किने उपाय के देख्नुहुन्छ त?

कठिनाइ अवश्य छ तर निराश भएर सामूहिक आत्महत्या गर्ने ठाउँमा पुग्नु हुँदैन । त्यस्तो अवस्था छैन । यी कठीनाइसँग जुध्ने हाम्रो बाटो के हुने भन्नेमा गहन संवादहरू हुनुपर्थ्यो । अहिले राजनीतिक पार्टीहरूबीच अर्को पार्टीको मुख हेर्दिनँ भन्ने खालको सम्बन्ध छ । बृहत्तर संवाद र छलफलले नै बाटो पत्ता लाउँछ ।

हाम्रो चुनौति नै हाम्रो तागत पनि हो । नेपालमा अमेरिका, भारत वा चीनले कुनै एकदेशको धेरै प्रभाव बढ्न दिँदैनन्। त्यसैले नेपालले बुद्धिमत्तापूर्वक राजनीतिक कुटनीतिलाई अगाडि बढाउने हो भने सबैले सहयोग गर्छन् । कोही नाङ्गो हस्तक्षेप गर्न नसक्ने स्थितिमा छन् ।

तर, भूराजनीतिक हिसाबले सबैभन्दा संवेदनशील समय छ । नेपाल युक्रेन हुँदैछ भन्ने विश्लेषणहरू सुन्नु भएको छैन ?

यस्ता सनसनीपूर्ण कुराहरू सुनिन्छ । तर्कसंगत केही प्रमाणहरू छैन तर प्रत्येक दिन उहाँहरू बोलेको देखिन्छ । त्यस्तो कुरामा जानु हुँदैन। नेपाल त्यस्तो लाचार अवस्थामा पनि छैन ।

मुख्य कुरा त देशभित्र के भइरहेको छ भन्ने हो । २०-३० लाख युवाहरूलाई काम र व्यवसाय दिन नसक्दा बेरोजगार भएको छ । त्यसले अप्ठ्यारो महशुस गरेर जिउमात्रै तन्काउँदा पनि पुरै सत्ता हल्लिने अवस्था छ । यो बेरोजगारी कहाँबाट उत्पादन भइरहेको छ भन्ने बुझ्नु पर्छ ।

स्वाभाविक रूपमा नेपाल ब्रेटन वुड इकोनोमीबाट अहिले नै बाहिर आउन सक्दैन । तर, नेपालको शिक्षा फेर्ने प्रयत्न गरौँ । १० वर्षमा नागरिकलाई विश्व बजारमा पनि बिक्न सक्ने र यहाँ बसे पनि काममा घोटिने बनाउन सकियो भने अहिलेका धेरै समस्या हल हुन्छन् । हामीले शिक्षाका नाममा सीप वा ज्ञान भएको होइन, आकाशतिर हेर्ने मान्छे तयार गर्यौँ । त्यो उसको दोष होइन, राज्यको दोष हो ।

यी सबै समस्याको जड असल राजनीतिक दल नभएर हो । अहिले हामीले जुन व्यवस्था अभ्यास गरिरहेका छौं, त्यसको मुख्य एजेन्सी भनेको राजनीतिक दल नै हो । हाम्रो प्रयास यस्तै दल बनाउने हो । यसका लागि युवाहरू नै अगाडि सर्नु पर्छ ।

प्रलोपामा १५ औं वर्षदेखि परिक्षण भएका र इमानमा नचुकेका मान्छेहरू छन् । त्यस्तो क्रिम मान्छे अरू पार्टीहरुमा छैनन् । यी युवाहरूले नेतृत्व लिए र अघि बढे भने एउटा राम्रो पार्टी बन्न सक्छ । हामी त्यही वातावरण बनाउने प्रयासमा छौं ।

अन्त्यमा, अब केके गर्‍यो भने मुलुक र राजनीति सहि दिशामा जाला ? तपाईंहरूको पार्टीको भूमिका के हुन्छ ?  

अब हामी सरकार बनाउने ढाल्ने पार्टी बन्ने दिशामा छैनौं । भन्न त हामी धेरै ठाउँमा जित्छौं भनेर नेताहरूले भन्लान्, चुनावमा गएपछि भन्नु पनि पर्छ । हाम्रो त्यस्तो स्थिति छैन । तर, हाम्रो पार्टीबाट जति उम्मेदवार बनेका छन्, असल र राम्रा मानिसहरू छन् । उनीहरू मार्फत हामी सबै दलसँग संवादमा जाने र मुलुकको दीर्घकालिन हित र निकासको बाटो पहिल्याउने प्रयासमा लाग्ने छौं । हामीलाई नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी, एमाले, कांग्रेस, रास्वपा कसैसँग दुश्मनी साँध्नु छैन । उनीहरूभित्रको खराब राजनीतिक चरित्र निमिट्यान्न पार्नै पर्छ तर व्यक्तिगत रूपमा कसैसँग बद्लाभाव छैन ।