काठमाडाैं। समय यात्रा भन्ने बित्तिकै हामी प्रायः पश्चिमी विज्ञान ‘वेस्टर्न साइन्स’ लाई नै अन्तिम सत्य मान्छौँ । जब हामी ‘समय यात्रा’ सुन्छौं, तब हामीलाई अल्बर्ट आइन्स्टाइन याद आउँछन्, तर वेदव्यास याद आउँदैनन् । हिन्दु एक हिसाबले अहिलेको आधुनिक विज्ञानशास्त्र अर्थात ‘मोर्डन साइन्स’ भन्दा कम उन्नत थियो भन्न मिल्दैन । आधुनिक खगोल विज्ञानको विकास हुनुभन्दा धेरै अघि नै आकाशीय ग्रह, पिण्ड तथा आकाशीय घटनाहरूको अवलोकन र तिनको गति तथा प्रभावबारे सनातन समाजमाअध्ययन हुँदै आएको थियो।

ज्योतिषशास्त्रमा ग्रह-नक्षत्रहरूको चाल, समय गणना, ऋतु परिवर्तन, तथा आकाशीय घटनाहरूलाई केवल धार्मिक दृष्टिले मात्र होइन, व्यावहारिक जीवनसँग जोडेर पनि अध्ययन गरिन्थ्यो। यीनै आधारमा कृषि, समय निर्धारण, चाडपर्व तथा विभिन्न सामाजिक क्रियाकलापहरू सञ्चालन गर्ने परम्परा विकसित भयाे। आकाशीय प्रभावलाई वा ब्रम्हाण्डिय तरङ्गलाई व्यावहारिक रुपमा प्रयोग गर्ने अभ्यास हुँदै आएको देखिन्छ । वैदिक सनातन शास्त्रमा अहिलेको मोर्डन साइन्सले पत्ता लगाउन नसकेका धेरै कुराहरु छन्,जुन व्यवहारमा प्रयोग हुँदै आएका छ्न्।

समय यात्रा भन्नाले हामी आफ्नो इच्छाअनुसार कुनै पनि समयको यात्रा गर्न सक्ने अवस्था हो। जस्तै, सन् २०२६ मा तपाईं २२ वर्षको हुनुहुन्छ तर तपाईंलाई २०१० धेरै मन पर्थ्यो किनभने तपाईंले आफ्नो बाल्यकालका सबैभन्दा राम्रा दिनहरू त्यही बेला बिताउनुभएको थियो। समय यात्राको माध्यमबाट तपाईं २०२६ बाट २०१० मा जान सक्नुहुन्छ, तर हालसम्म यो सम्भव छैन किनभने मानिससँग न त कुनै दिव्य शक्ति छ, न त विज्ञानले अहिलेसम्म कुनै समय यन्त्र (टाइम मेसिन) बनाएको छ।

‘टाइम मेसिन’ एक काल्पनिक यन्त्र हो, जसको माध्यमबाट हामी समयमै अगाडि वा पछाडि यात्रा गर्न सक्छौं। हामी आफ्नो सम्पूर्ण मानसिक र शारीरिक क्षमतासहित कुनै पनि समयतर्फ जान सक्ने कल्पना गरिन्छ। तर वैज्ञानिकहरूको मान्यताअनुसार, यो हालसम्म असम्भव छ।

सनातन सभ्यतामा समय यात्रालाई एक दिव्य शक्ति (दैवी शक्ति) का रूपमा बताइएको छ। समय यात्राको यो दिव्य शक्ति केवल केही व्यक्तिहरूसँग मात्र रहेको मानिन्छ। धेरै पुराणहरूमा भविष्यका घटनाहरू पहिल्यै लेखिएको पाइन्छ। यसबाट अनुमान लगाउन सकिन्छ कि प्राचीन कालमा यस्ता व्यक्तिहरू पनि थिए,जसले दिव्य मन्त्र र आत्मिक शक्तिलाई जागृत गरेर समय यात्रा गर्न सक्थे।

वास्तविक समय यात्रा सम्भव छ वा छैन भन्ने विषयमा अहिले पनि विभिन्न अनुसन्धानहरू भइरहेका छन्। यसबीच कहिलेकाहीँ यस्ता समाचारहरू पनि सुनिन्छन्, जसमा केही व्यक्तिहरू भविष्यबाट आएको दाबी गर्छन्। यस्ता दाबीहरू कति सत्य हुन् र कति गलत भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा भन्न सकिँदैन। तर यति भने निश्चित छ- विज्ञान र धर्म दुवैमा समय यात्राको विषयलाई गम्भीर रूपमा चर्चा गरिएको पाइन्छ।

भौतिक विज्ञानको विकासक्रमलाई हेर्दा आइन्स्टाइनको सापेक्षताको सिद्धान्तमा पुगेपछि समयको अवधारणाबारे गहिरो चर्चा सुरु हुन्छ। यहीँबाट समय केवल एक स्थिर वा निरपेक्ष तत्व होइन भन्ने बुझाइ स्पष्ट हुन्छ।

आइन्स्टाइनका अनुसार समय निरपेक्ष हुँदैन। यो अन्तरिक्षसँग जोडिएर ‘स्पेस-टाइम’ को संरचना बनाउँछ। यसलाई चौथो आयामको रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ। अर्थात् कुनै वस्तुको गति र पिण्ड अनुसार समयको अनुभव फरक हुन सक्छ भन्ने हो।

यही अवधारणालाई आधुनिक भौतिक विज्ञानले विभिन्न प्रयोग र सिद्धान्तमार्फत पुष्टि गर्दै आएको छ। उदाहरणका लागि, उच्च गतिमा यात्रा गर्ने वस्तु वा व्यक्ति र स्थिर अवस्थामा रहेका व्यक्तिको समय अनुभवमा फरक देखिन सक्छ। यसैलाई समय विस्तार भनिन्छ।

साथै, ‘क्वान्टम फिजिक्स’ र सापेक्षताको सिद्धान्तका आधारमा स्टेफेन हकिङ लगायतका वैज्ञानिकहरूले समय, ब्रह्माण्ड र सम्भावित समय यात्राबारे विभिन्न सैद्धान्तिक चर्चा गरेका छन्। यद्यपि, यी सबै अवधारणाहरू अझै अनुसन्धानकै चरणमा छन्।

‘ट्विन प्याराडक्स’ जस्ता उदाहरणहरूले पनि समयको सापेक्षतालाई स्पष्ट पार्छन्। यदि दुई जुम्ल्याहा मध्ये एकलाई अत्यन्त तीव्र गतिमा अन्तरिक्ष यात्रा गराइयो र अर्कोलाई पृथ्वीमै राखियो भने फर्कँदा दुवैको उमेर फरक हुन सक्छ भन्ने सिद्धान्त देखिन्छ।

यस्तै,आधुनिक भौतिक विज्ञानमा अत्यन्त तीव्र गति र विशेष अवस्थाहरूमा वस्तु एक स्थानबाट अर्को स्थानमा पुग्ने सम्भावनाबारे पनि सैद्धान्तिक अध्ययनहरू भएका छन्, जसलाई टेलिपोर्टेसनसँग तुलना गरेर चर्चा गरिन्छ। तर यी अवधारणाहरू अझै व्यवहारिक रूपमा प्रमाणित भएका छैनन्।

धार्मिक तथा पौराणिक कथाहरूमा पनि समय र स्थानको फरक अनुभवको उल्लेख गरिएकाे पाइन्छ। दृष्टान्तका लागि हिन्दु धर्मशास्त्र अनुसार महाभारत कालभन्दा अघि सतयुगमा राजा ककुदमी कुशस्थली (जो पछि द्वारका बन्यो) का एक महान शासक थिए। उनकी एक छोरी थिइन्- ‘रेवती’।

रेवती यति सुन्दरी र गुणवान थिइन् कि ककुदमीलाई पृथ्वीमा उनको लागि योग्य वर भेटिएन। यसकाे कुनै समाधान ननिस्किएपछि राजा ककुदमीले सृष्टिकर्ता ब्रह्मा जीकहाँ गएर सल्लाह लिने निर्णय गरे । उनी आफ्नो शक्ति वा त्यस समयको उन्नत प्रविधिको माध्यमबाट ब्रह्मलोक जाने बाटो जान्दथे। त्यसपछि उनी आफ्नी छोरीलाई लिएर ब्रह्माण्डको गहिराइ ब्रह्मलोकतर्फ प्रस्थान गरे।

राजा ककुदमी ब्रह्मलोक पुगे,  ब्रह्माजी गन्धर्वहरूको संगीत सुन्दै थिए। राजाले सोचे, ‘संगीत सकिएपछि मात्र कुरा गर्छु।’ यो प्रतीक्षा धेरै लामो थिएन,ब्रह्मलोकको समयअनुसार करिब १५-२० मिनेट जति मात्र।

जब संगीत समाप्त भयो, ककुदमीले ब्रह्माजीलाई प्रणाम गरे र सोधे,-‘हे प्रभु! म आफ्नी छोरीका लागि पृथ्वीका धेरै राजाहरूलाई छानेर आएको छु। तपाईं बताइदिनुहोस्, यसको लागि को उपयुक्त हुनेछ?’

यो सुनेर ठूलो स्वरमा हाँसेर  ब्रह्माजीले भने ‘हे राजन! तिमीले जस-जस राजाहरूको नाम लिइरहेका छौ, उनीहरूकाे त धेरै पहिले नै मृत्यु भइसकेकाे छ। अब उनीहरूका छोरा, नाति र पनाति पनि छैनन्। उनीहरूको नाम लिने पनि पृथ्वीमा अब कोही बाँकी छैन।’

राजा ककुदमी छक्क परे। उनले सोधे, ‘यो कसरी सम्भव छ? म त भर्खरै केही क्षणअघि मात्र आएको हुँ!’

ब्रह्माजीले बुझाउँदै भने, ‘ब्रह्मलोक र पृथ्वीको समय फरक गतिमा चल्छ। यहाँ तिमीले २० मिनेट बितायौ भने त्यति समयमा पृथ्वीमा २७ चतुर्युग (झन्डै ११६ मिलियन वर्ष) बितिसकेको हुन्छ। अब तिमी फर्क। त्यो युग समाप्त भइसकेको छ। अहिले द्वापर युग चलिरहेको छ र भगवान कृष्ण पृथ्वीमा विद्यमान हुनुहुन्छ। आफ्नी छोरीको विवाह बलरामसँग गर।’

राजा ककुदमी फर्किँदा पृथ्वीमा सबै कुरा पूर्ण रूपमा बदलिसकेको थियो। मानिसहरूको कद सानो भएकाे थियाे । वातावरण  परिवर्तन भइसकेको थियो।

भागवत पुराणमा उल्लेख छ कि रेवती सतयुगकी भएकाले उनकाे कद त्यस समयका सामान्य मानिसहरूको तुलनामा धेरै ठूलो थियो ।  बलरामजीले आफ्नो हल (हलायुध) को सहायताले रेवतीको कुममा हल्का दबाब दिई उनको कद घटाएर उनलाई सामान्य आकारमा ल्याए, ताकि उनी सहज रूपमा सबैसँग मेल खान सकून्। यसलाई हिन्दु धर्म शास्त्रअनुसार समय यात्राको सबैभन्दा पहिलो लिखित प्रमाण मानिन्छ।

त्यस्तै, हिन्दु पुराण अनुसार राजा मुचुकुन्दले देवासुर संग्राममा देवताहरूलाई सहायता गरेका थिए। संग्राम सकेर उनी पृथ्वीमा पुग्दा युग परिवर्तन भइसकेको थियो र उनको सम्पूर्ण परिवार समाप्त भइसकेको थियो।

मार्कण्डेय ऋषिले प्रलय (महाप्रलय) को दर्शन गरेका थिए र पछि पुनः सृष्टिमा फर्किए। उनलाई समयको चक्रभन्दा बाहिर रहेको आभास भएको उल्लेख गरिएको छ ।

महर्षि वेदव्यासले महाभारत सहित धेरै पुराणहरूको रचना गरेका छन्। कथाअनुसार महर्षि वेदव्याससँग यस्ता धेरै दिव्य शक्तिहरू थिए, जसको माध्यमबाट उनी समय यात्रा गर्न सक्थे भन्ने विश्वास गरिन्छ।

भनिन्छ कि वेदव्यासलाई भविष्यमा महाभारत युद्ध हुने छ भन्ने कुरा पहिल्यै थाहा थियो। त्यसैले जब अर्जुन द्रौपदीको स्वयंवरमा विजय प्राप्त गरेर द्रौपदीलाई लिएर आफ्नी आमा कुन्तीको नजिक पुगे, तब वेदव्यासलाई थाहा थियो कि भविष्यमा द्रौपदीको विवाह पाँचै पाण्डवसँग हुनेछ। यसलाई रोक्नका लागि वेदव्यास कुन्तीको घर पुगेका थिए भन्ने उल्लेखित छ । तर भगवान श्रीकृष्णको आग्रहमा उनले भविष्यको त्यो रहस्य कुन्तीलाई बताएनन् र द्रौपदीलाई कौमार्यको वरदान दिएर त्यहाँबाट फर्किए।

भगवान विष्णुको कृपाले नारद मुनिसँग पनि समय यात्रा गर्ने शक्ति थियो भन्ने विश्वास गरिन्छ। नारद मुनि विभिन्न लोक र समयहरूमा यात्रा गरेर घटनाहरूको अवलोकन गर्थे, जसले सृष्टिको सञ्चालनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने मानिन्छ।

पुराणहरूमा समय यात्रासँग सम्बन्धित धेरै घटनाहरू स्पष्ट रूपमा पाइन्छन्, तर यसमा समय यात्रा गर्न कुनै विशेष यन्त्रको उल्लेख गरिएको छैन। पुराणहरूमा समय यात्रालाई एक दिव्य शक्ति (दैवी शक्ति) का रूपमा वर्णन गरिएको छ। समय यात्रा गर्नका लागि कुनै मानिसले आफ्नो शरीर, मन र हृदयलाई यति बलियो बनाउनु पर्थ्यो कि ध्यान (तपस्या) को माध्यमबाट समय यात्रा गर्न सकियोस्। धेरै वर्षको ज्ञान र साधनाबाट मात्र कुनै मानिस वा देवता भूतकाल, वर्तमान वा भविष्यकालमा यात्रा गर्न सक्षम हुने मानिन्छ।

कल्कि पुराणमा भविष्यका घटनाहरूको वर्णन गरिएको पाइन्छ। धर्मको ज्ञान राख्ने धेरै मानिसहरूको भनाइ अनुसार महाभारत र विभिन्न पुराणका रचयिता महर्षि वेदव्याससँग समय यात्रा गर्ने शक्ति थियो भन्ने विश्वास गरिन्छ।

विज्ञानका अनुसार समय यात्रा केवल समय यन्त्रमार्फत मात्र सम्भव हुन्छ । जुन अहिलेसम्म बनाउन सकिएको छैन। साथै, मानिसका शारीरिक र मानसिक क्षमताहरू यति विकसित भइसकेका छैनन् कि कुनै यन्त्र बिना समय यात्रा गर्न सकियोस्।

तर अर्कोतर्फ पुराणहरूका अनुसार ऋषि-मुनि, देवी-देवताहरूसँग समय यात्रा गर्ने दिव्य शक्ति थियो, जसको माध्यमबाट उनीहरू विभिन्न युग र कालखण्डहरूमा सजिलै यात्रा गर्न सक्थे भन्ने विश्वास गरिन्छ। समय यात्राको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, प्राचीन समय वर्तमान समयभन्दा पनि बढी विकसित वा उन्नत थियो भन्ने धारणा पनि केही विचारहरूमा पाइन्छ।

सामान्यतया हामी यो मान्छौं कि सबै ठाउँमा समय एउटै हुन्छ। अर्थात् यदि पृथ्वीमा रातको ८ बजेको छ भने मंगल ग्रहमा पनि रातको ८ नै हुनेछ भन्ने सोचिन्छ। तर अल्बर्ट आइन्स्टाइनको सापेक्षताको सिद्धान्तअनुसार पनि समयको धारणा फरक हुन्छ। समयको गति हरेक ठाउँमा फरक-फरक हुन्छ।

माथिको राजा ककुदमीको उदाहरणलाई नै लिने हो भने ब्रम्हलोक र मत्स्यलोकको समय फरक थियो। विज्ञानअनुसार समय यात्राको अवधारणा यही सिद्धान्तको वरिपरि आधारित छ। हाम्रो समयको बुझाइ पृथ्वीमा आधारित भए पनि अन्तरिक्षमा यो परिवर्तन हुन्छ। यात्रा गर्दा समयको अनुभवमा फरक पर्न सक्छ। उदाहरणका लागि, कुनै व्यक्ति ब्रह्मलोक गएर फर्किँदा उसको लागि एक वर्ष बितेको हुन सक्छ, तर पृथ्वीमा धेरै लामो समय-एक युग जस्तै अवधि-बितिसकेको हुन सक्छ।

जस्तै, बुध ग्रहमा एक वर्ष केवल ८८ दिन बराबर हुन्छ। त्यसैले पृथ्वीको समय अनुसार बुध ग्रहमा एक वर्ष बिताउनु धेरै लामो समय (धेरै वर्ष बराबर) बिताएको जस्तो मानिन्छ।

तसर्थ: ‘टाइम ट्राभल’ को अवधारणा विज्ञान र धर्म दुवै दृष्टिकोणबाट अत्यन्तै रोचक र बहसयोग्य विषय मानिन्छ । आधुनिक विज्ञानमा आइन्स्टाइनको सापेक्षताको सिद्धान्त पछि समयलाई निरपेक्ष नभई अन्तरिक्षसँग जोडिएको ‘स्पेस-टाइम’ संरचनाको रूपमा बुझिन थालिएकाे छ। यस आधारमा समयको गति, स्थान र गुरुत्वीय प्रभावअनुसार फरक हुन सक्छ भन्ने वैज्ञानिक व्याख्या अघि आएको छ।

अर्कोतर्फ, हिन्दु धर्मशास्त्र तथा पुराणहरूमा समय र युगको भिन्न गतिलाई दैवी शक्ति र योगबलसँग जोडेर व्याख्या गरिएको पाइन्छ । राजा ककुदमी, मुचुकुन्द र मार्कण्डेय ऋषि जस्ता कथाहरूमा समयको भिन्न अनुभव र युग परिवर्तनको वर्णन भेटिन्छ।जसलाई समय यात्राको प्रतीकात्मक रूप मानिन्छ ।

साथै, वेदव्यास,नारद मुनिजस्ता पात्रहरूलाई पनि समयको उच्चावस्थासँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ। तर यी सबै वर्णनहरू धार्मिक र दार्शनिक विश्वासमा आधारित छन् । यसको व्याख्याकाे कुनै वैज्ञानिक आधार भने छैन वा त्यो विश्वासिलो आधार भेट्न सकिएको छैन।

समय यात्रा अहिले विज्ञानका लागि अनुसन्धान र सायद भविष्यको सम्भावनाको विषय हो भने धर्म र पुराणहरूका लागि अनुभव र दिव्य शक्तिको विषय हो। दुवै क्षेत्रमा समयलाई स्थिर नभई गतिशील, रहस्यमय र बहुआयामिक तत्वका रूपमा बुझिएको पाइन्छ ।