काठमाडौं । एआईले मानिसले भनेका करीब ७६ प्रतिशत कुराहरुमा सहमति जनाउछ। आजका धेरै मानिसहरूबीच कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) ले कहिल्यै गल्ती गर्दैन भन्ने धारणा बलियो छ ।  तर सन् २०२४ मा गरिएको एउटा सानो वैज्ञानिक प्रयोगले यो विश्वास पूर्ण रूपमा गलत रहेको देखाएको छ । उक्त प्रयोगमा बिक्सोनिमेनिया नामको कुनै अस्तित्वमै नभएको रोगबारे नक्कली अनुसन्धानपत्र तयार पारेर इन्टरनेटमा राखिएको थियो ।

यस अनुसन्धानपत्रमा कम्प्युटरको अत्यधिक प्रयोगले आँखामा खतरनाक रोग लाग्ने दाबी गरिएको थियो । तर वास्तविकता भने फरक थियो। यो पूरा अनुसन्धान, लेखकहरूको नाम, उनीहरूको संस्था र आर्थिक स्रोत सबै नै बनावटी थिए । यति हुँदाहुँदै पनि च्याटजीपीटी र जेमिनी जस्ता उन्नत एआई प्रणालीहरूले यसलाई सत्य ठानेर प्रस्तुत गरे । उनीहरूले बिक्सोनिमेनिया लाई वास्तविक रोगजस्तै व्याख्या गर्न थाले, जसले गलत जानकारीलाई अझ विश्वसनीय बनायो ।

यो घटनाले देखाउँछ कि एआई प्रणालीहरू पनि गलत वा भ्रामक सूचनाबाट प्रभावित हुन सक्छन्, विशेषगरी जब त्यस्तो सूचना बाहिरबाट विश्वसनीय देखिन्छ । वास्तवमा एआईले आफूले सिकेको डाटाका आधारमा उत्तर दिन्छ, र यदि त्यो डाटामै त्रुटि छ भने परिणाम पनि गलत हुन सक्छ ।

यो समस्या एआईमा मात्र सीमित छैन । आजको समाजमा मानिसहरू पनि गलत जानकारीको शिकार भइरहेका छन् । मानिसको मानसिक प्रवृत्ति, पूर्वाग्रह, र अरूमा निर्भर भएर सूचना लिने बानीले यस्तो भ्रमलाई झन् बढावा दिन्छ । यही कारणले गलत सूचना तीव्र गतिमा फैलिन्छ र धेरैले त्यसलाई सत्य मान्न थाल्छन् ।

यस्तै विषयलाई उजागर गर्न हालै क्याम्ब्रिज फेस्टिभलमा एउटा रोचक प्रयोग गरिएको थियो । ‘द ट्रेटर्स’ भन्ने अवधारणामा आधारित कार्यक्रममा चार जना वक्ताहरूले आफ्नो अनुसन्धान प्रस्तुत गरे, जसमा केही जानकारी पूर्ण रूपमा गलत थियो । दर्शकहरूलाई कसले सत्य बोलेको र कसले झूट भनेको छुट्याउन लगाइयो । तर अधिकांश दर्शकहरू सही निर्णय गर्न असफल भए ।

यसबाट के देखियो भने मानिसहरू तथ्यभन्दा पनि प्रस्तुतिको शैली, भाषा, पहिरन, बोल्ने तरिका र व्यक्तिगत पृष्ठभूमिबाट बढी प्रभावित हुन्छन् । कतिपय अवस्थामा वास्तविक अनुसन्धानलाई गलत ठानियो भने झूटो जानकारी दिने व्यक्तिलाई बढी विश्वसनीय मानियो ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार यस्तो अवस्थाबाट जोगिन प्राविधिक ज्ञान मात्र पर्याप्त हुँदैन । आलोचनात्मक सोच अझ आवश्यक हुन्छ । शिक्षा प्रणालीमा विज्ञान र गणितलाई प्राथमिकता दिइए पनि तार्किक विश्लेषण गर्ने क्षमतामा पर्याप्त ध्यान नदिँदा मानिसहरू सजिलै गलत सूचनाको जालमा फस्ने गरेका छन् ।

(तस्बिर : एआई)