काठमाडौं। हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको आस्थाको प्रमुख केन्द्र पशुपतिनाथ मन्दिरको वाग्मती नदीपट्टि विरूपाक्ष अर्थात् कलिको मन्दिर तथा मूर्ति छ । मूर्ति पूरै तिघ्रा छोपिने गरी भुइँमा गाडिएको छ । त्यस मूर्तिका खुट्टा छन् कि छैनन् भन्ने भेउ पाइँदैन । मूर्तिको नाक नेप्टो छ, ओठ मोटो छ, टाउको बाटुलो छ, त्यसैले इतिहासकारहरूले त्यसलाई किरात कालको मूर्ति ठानेका छन् ।

उक्त मूर्तिसँग जोडिएका रहस्यमयी विरूपाक्ष को हुन् ? किन त्यहाँ आधा गाडिएको अवस्थामा उनको प्रतिमा बनाइएको छ ? अथवा विरूपाक्ष के हुन् भन्ने विषयको सधैं चर्चा परिचर्चा प्रायः भैरहन्छ ।

विरूपाक्षसँग सम्बन्धित किम्वदन्तीले अधिकांशको आकर्षित गरेको छ । उक्त मूर्तिको उत्पत्ति र त्यससँग जोडिएका धार्मिक विश्वासबारे विभिन्न कथनहरू प्रचलित छन्।

काठमाडौँ उपत्यकामा प्रचलित लोककथाअनुसार ‘विरूपाक्ष’ एक किराँती बालकको नाम हो। गरिबीका कारण उनका बाबु रोजगारीका लागि परदेश गएका थिए। तर लामो समयसम्म पनि घर फर्किएनन्। सात वर्षको उमेर पुग्दा पनि बाबु नफर्किएपछि बालकले आमासँग बिदा मागेर बाबुको खोजीमा निस्कने निर्णय गरे।

उनले धेरै ठाउँमा खोजी गरे, तर कुनै पत्तो लागेन। समयसँगै उनी सत्र वर्षका जवान भए। एक दिन जंगलमा हिँड्दा रात परेपछि उनले नजिकैको ओडारमा बास बस्ने निर्णय गरे।

उता, लामो समयदेखि हराएका श्रीमान् र छोराको खोजीमा उनकी आमा पनि यात्रामा निस्किएकी थिइन्। संयोगवश उनी पनि त्यही ओडारमा आइपुगिन्। अँध्यारो कारणले आमा-छोराले एकअर्कालाई चिन्न सकेनन् र अज्ञानतामा उनीहरूबीच सहवास भयो।

बिहान भएपछि परिचय खुल्दा उनीहरू आफ्नै आमा-छोरा भएको थाहा पाए। यो घटनाले बालकलाई गहिरो पश्चात्तापमा पुर्‍यायो।

पापबाट मुक्त हुने उपाय खोज्दै उनी पशुपतिनाथ मन्दिर पुगेर भगवान् शिवसँग प्रायश्चितको मार्ग मागे। कथाअनुसार शिवले उनलाई १२ धार्नी तामा पगालेर खाने सल्लाह दिए।

उनले तामा तताउन थाले, तर तामा पग्लिएन। बरु त्यसको तातो र धुवाँले उनको अनुहार जलेर विकृत भयो, जसका कारण उनलाई ‘विरूपाक्ष’ भनियो।

यसपछि उनी शिवप्रति आक्रोशित भए र पशुपति क्षेत्रमा भौँतारिँदै शिवलिङ्गहरूमा प्रहार गर्न थाले। पछि उनी गौतम बुद्ध को शरणमा पुगे। बुद्धले उनलाई जपमाला दिएर ‘यो माला नखुइलिउन्जेल जप गर’ भने।

लामो साधनापछि उनले एक बालकलाई फलाम घोटेर सियो बनाउँदै गरेको देखे, जसबाट उनी प्रेरित भए। अन्ततः जपमाला खुइलियो र उनी पापबाट मुक्त भए भन्ने विश्वास छ।

तर, शिवको अपमान गरेको कारण स्थानीय भक्तहरूले उनलाई वाग्मती किनारमा जमिनभित्र गाडिदिए भन्ने जनविश्वास पनि छ। आज त्यहाँ देखिने आधा जमिनभित्र गाडिएको मूर्तिलाई धेरैले कलियुगसँग जोडेर हेर्छन्।

यस्तै विभिन्न पुराणहरूमा ‘विरूपाक्ष’ नामका आठ प्रकारका पात्रहरू पाइन्छन्। यीमध्ये भगवान् शिवका एघार रुद्र रूपमध्ये एक रुद्रको नाम पनि विरूपाक्ष रहेको उल्लेख छ। तर अन्य धेरै प्रसङ्गमा ‘विरूपाक्ष’ नाम दैत्य, दानव वा राक्षस वर्गका पात्रहरूमा प्रयोग भएको देखिन्छ।

काठमाडौँ उपत्यकामा प्रचलित लोककथा भने कुनै पनि मूल पुराणमा मेल खाएको पाइँदैन।

विभिन्न पुराण तथा महाकाव्यहरूमा विरूपाक्ष नाम यसरी उल्लेख गरिएको छ:

(१) पौराणिक विश्वासअनुसार पृथ्वीलाई आठ दिशाबाट आठ दिग्गज (हात्ती) ले धारण गरेको मानिन्छ। तीमध्ये एक हात्तीको नाम पनि विरूपाक्ष रहेको उल्लेख छ।

(२) महाभारत, आदि पर्व (अध्याय ६७) अनुसार कश्यप प्रजापति र दनुकी सन्तानमध्ये एक दानवको नाम विरूपाक्ष थियो।

(३) महाभारत, सभा पर्व (दाक्षिणात्य पाठ, अध्याय ३८) अनुसार नरकासुरका असुर सेवकमध्ये एक विरूपाक्ष नामक पात्र थियो, जसलाई लोहितगङ्गा (ब्रह्मपुत्र) किनारमा वध गरिएको उल्लेख छ।

(४) महाभारत, द्रोण पर्व (अध्याय १७५) अनुसार घटोत्कचका राक्षस मित्रमध्ये एकको नाम पनि विरूपाक्ष रहेको पाइन्छ।

(५) महाभारत, शान्ति पर्व (अध्याय १७०) मा एक दैत्यको नाम विरूपाक्ष उल्लेख गरिएको छ।

(६) वाल्मीकि रामायण (युद्ध काण्ड) अनुसार रावण पक्षमा रहेर राम-लक्ष्मणसँग युद्ध गर्ने एक राक्षसको नाम पनि विरूपाक्ष थियो।

(७) अग्नि पुराण (अध्याय १०) अनुसार कुम्भकर्णको वधपछि रावणका प्रमुख सेनापतिहरूमध्ये एक विरूपाक्ष नामक पात्र थियो।

यसरी विभिन्न ग्रन्थहरूमा ‘विरूपाक्ष’ नाम फरक-फरक पात्रहरूमा प्रयोग भएको देखिन्छ, जसमा देव, दैत्य, राक्षस तथा प्रतीकात्मक पात्रहरू सबै समावेश छन्।

भारतका विभिन्न स्थानहरू, कर्नाटक (हाम्पी), ओडिसा र मध्यप्रदेशमा रहेका विरूपाक्ष मन्दिरहरूमा भने विरूपाक्षलाई दैत्य वा कलियुगको पात्र होइन, भगवान् शिवकै स्वरूपका रूपमा पूजा गरिन्छ। हाम्पीस्थित विरूपाक्ष मन्दिरमा त उनको तान्त्रिक र वैष्णव-शैव परम्परासँग जोडिएको धार्मिक स्वरूप अझ स्पष्ट देखिन्छ।

डा. जगमान गुरुङले नेपाल र दक्षिण भारतका पुराना शिवमूर्तिहरू, विशेष गरी आन्ध्र प्रदेशको गुडिमल्लमस्थित परशुरामेश्वर शिवलिङ्गसँग शैलीगत समानता देखाएका छन्। यद्यपि नेपालमा रहेको विरूपाक्ष मूर्तिलाई कतै पनि सो नामले मात्र सीमित रूपमा बुझ्न नहुने तर्क पनि प्रस्तुत गरिएको छ। यसलाई किरातेश्वर शिवपरम्परासँग जोडेर व्याख्या गर्ने दृष्टिकोण पनि पाइन्छ।

यद्यपि नेपाली लोकविश्वास अनुसार, विरूपाक्ष अझै जमिनबाट बाहिर निस्कने प्रयासमा छन्। जब उनी पूर्ण रूपमा बाहिर आउँछन्, तब कलियुगको अन्त्य हुने मानिन्छ।

यस प्रकार, विरूपाक्ष मूर्तिसँग जोडिएका कथाहरू ऐतिहासिक प्रमाणभन्दा बढी धार्मिक आस्था र किम्वदन्तीमा आधारित रहेको पाइन्छ।