काठमाडौँ । एउटा घर केवल चार पर्खालको संरचना होइन, त्यो सम्झना, पहिचान, सुरक्षा र भविष्यको आधार पनि हो। तर विश्वभर करोडौँ मानिसका लागि घर आज केवल सम्झनामा सीमित छ। युद्ध, हिंसा, उत्पीडन, राजनीतिक अस्थिरता र मानवअधिकार उल्लङ्घनका कारण उनीहरू आफ्नै जन्मभूमि छाड्न बाध्य भएका छन्। यिनै मानिसहरूको साहस, संघर्ष र जीवन पुनःनिर्माणको यात्रालाई सम्मान गर्दै प्रत्येक वर्ष जुन २० मा विश्व शरणार्थी दिवस मनाइन्छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघीय शरणार्थी उच्चायुक्तको कार्यालय (यूएनएचसीआर) का अनुसार सन् २०२५ को मध्यसम्म विश्वभर ११ करोड ७३ लाखभन्दा बढी मानिस आफ्नो घरबाट विस्थापित भएका छन्। यो संख्या विश्व इतिहासकै उच्चमध्ये एक हो। सुडान, युक्रेन, अफगानिस्तान, सिरिया, म्यान्मार र प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कंगोजस्ता मुलुकमा जारी द्वन्द्व र संकटका कारण लाखौँ नागरिक सुरक्षित जीवनको खोजीमा सीमापार गर्न बाध्य भएका छन्।

शरणार्थी बन्नु कुनै व्यक्तिको रोजाइ होइन। यो परिस्थितिले थोपरेको बाध्यता हो। आफ्नो घर, परिवार, सम्पत्ति, पेशा र सामाजिक सम्बन्ध छाडेर अनिश्चित यात्रामा निस्कनु अधिकांशका लागि जीवनकै सबैभन्दा कठिन निर्णय हुन्छ। धेरैले समुद्र पार गर्ने जोखिमपूर्ण यात्रा गर्छन्, कतिपयले जंगल र मरुभूमि पार गर्छन्, भने कतिपय वर्षौँसम्म अस्थायी शिविरमा जीवन बिताउन बाध्य हुन्छन्।

संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार शरणार्थीको संरक्षण केवल मानवीय सहयोगको विषय मात्र होइन, विश्व शान्ति, स्थायित्व र मानव मर्यादाको रक्षा गर्ने साझा दायित्व पनि हो। शरणार्थीलाई सुरक्षा नदिँदा बालबालिकाको शिक्षा प्रभावित हुने, महिला तथा बालिकाहरू हिंसाको जोखिममा पर्ने र परिवारहरू थप असुरक्षित बन्ने खतरा बढ्छ।

सन् १९५१ को शरणार्थी महासन्धि र सन् १९६७ को प्रोटोकलले शरणार्थी अधिकारको अन्तर्राष्ट्रिय आधार तय गरेका छन्। ती व्यवस्थाअनुसार शरणार्थीहरूले शिक्षा, रोजगारी, आवास, धार्मिक स्वतन्त्रता तथा पहिचानसम्बन्धी अधिकार प्राप्त गर्नुपर्छ। महासन्धिको प्रमुख सिद्धान्त ‘नन–रिफाउलमेन्ट’ ले कुनै पनि व्यक्तिलाई उसको जीवन जोखिममा पर्ने स्थानमा जबर्जस्ती फिर्ता पठाउन नहुने सुनिश्चित गर्छ।

विश्व शरणार्थी दिवसले हामीलाई एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न सोध्छ-यदि हामी आफ्नै घर छाड्न बाध्य भयौँ भने हाम्रो अवस्था कस्तो हुन्थ्यो? यही प्रश्नले शरणार्थीप्रति सहानुभूति, सम्मान र ऐक्यबद्धताको भावना जगाउँछ।

यस वर्षको दिवसका अवसरमा संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले शरण खोज्न बाध्य भएका मानिसहरू र उनीहरूलाई आश्रय दिने समुदायप्रति थप समर्थन आवश्यक रहेको बताएका छन्। उनले शरणार्थी महासन्धि लागू भएको ७५ वर्ष पूरा भइरहँदा सुरक्षा र संरक्षणको प्रतिज्ञा अझै उत्तिकै सान्दर्भिक र अपरिहार्य रहेको उल्लेख गरेका छन्।

आज विश्व शरणार्थी दिवस मनाइरहँदा संसारभरका लाखौँ शरणार्थीहरूको एउटै चाहना छ- सुरक्षित जीवन, सम्मानजनक भविष्य र कुनै दिन फेरि ‘घर’ भन्न सकिने ठाउँमा फर्किने आशा। उनीहरूले घर गुमाएका हुन सक्छन्, तर जीवनप्रतिको विश्वास र आशा भने गुमाएका छैनन्।