काठमाडौं। ‘जेन-जेड’ आजको सबैभन्दा धेरै चर्चामा रहने पुस्तामध्ये एक हो। इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल, स्मार्टफोन र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगमा हुर्किएको यो पुस्ता अघिल्ला पुस्ताभन्दा सोच, व्यवहार र जीवनशैलीका हिसाबले निकै फरक मानिन्छ। उनीहरूलाई अक्सर मीम, व्यङ्ग्यात्मक हास्य, छोटो ध्यान अवधि, भिडियो गेम, सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल संस्कृतिसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। 

तर, यिनै विशेषताभित्र उनीहरूको संघर्ष, चुनौती र भविष्यप्रतिको चिन्ता पनि लुकेको छ।

जेन-जेड पुस्ताका धेरै युवाले आफ्नो मानसिक तनाव, असुरक्षा वा भविष्यप्रतिको चिन्तालाई प्रत्यक्ष रूपमा व्यक्त नगरी हास्य र व्यङ्ग्यमार्फत प्रस्तुत गर्ने गर्छन्। सामाजिक सञ्जालमा भाइरल हुने मीम, व्यङ्ग्यात्मक टिप्पणी वा कालो हास्य उनीहरूका लागि मनोरञ्जन मात्र होइन, कहिलेकाहीँ तनाव कम गर्ने माध्यम पनि बन्ने गरेको छ। त्यसैले उनीहरूको हास्य शैलीलाई बाहिरबाट हेर्दा कठोर वा असामान्य लागे पनि त्यसको पछाडि फरक सामाजिक र मनोवैज्ञानिक पृष्ठभूमि हुन सक्छ।

यो पुस्ताले आफूलाई धेरै पटक गलत बुझिएको महसुस गर्ने गरेको पनि देखिन्छ। अघिल्ला पुस्ताले उनीहरूलाई ‘अल्छी’, ‘मोबाइलमा मात्र झुण्डिने’ वा ‘जिम्मेवारी नलिने’ भनेर आलोचना गर्छ। त्यही कारण पनि जेन-जेडका युवाहरूले आफूलाई बचाउ गर्ने र आफ्नै पुस्ताबारे आफैं व्यङ्ग्य गर्ने शैली विकास गरेका छन्। उनीहरू आफूलाई मजाक बनाउन सक्छन्, तर बाहिरी व्यक्तिले त्यही शैलीमा आलोचना गर्दा भने सहज रूपमा स्वीकार नगर्ने स्वभाव पनि देखिन्छ।

जेन-जेडको अर्को विशेषता भनेको छोटो ध्यान अवधि हो। लगातार आउने सूचना, छोटा भिडियो, रील्स, सर्ट्स र सामाजिक सञ्जालको तीव्र प्रयोगका कारण उनीहरू एकै समयमा धेरै काम गर्ने बानीमा अभ्यस्त भएका छन्। अध्ययन, गीत सुन्ने, साथीसँग च्याट गर्ने र भिडियो हेर्ने जस्ता काम एकैपटक गर्ने प्रवृत्ति यस पुस्तामा सामान्य मानिन्छ। यसले उनीहरूको कार्यशैली परिवर्तन गरे पनि यसलाई केवल कमजोरीका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन।

प्रविधिसँगको निकटताले जेन-जेडलाई सूचना खोज्न, नयाँ सीप सिक्न र अनुसन्धान गर्न सक्षम बनाएको छ। कुनै विषयमा जानकारी चाहियो भने उनीहरू पुस्तकालयभन्दा पहिले इन्टरनेट, डिजिटल प्लेटफर्म वा विश्वसनीय अनलाइन स्रोतको प्रयोग गर्छन्। यही कारण उनीहरूलाई ‘डिजिटल नेटिभ’ पुस्ता पनि भन्ने गरिन्छ।

यद्यपि, जेन-जेडका सबै युवालाई एउटै ढाँचामा राखेर मूल्याङ्कन गर्नु उचित हुँदैन। सबै भिडियो गेममा मात्र रमाउने, सबै मीममै हराउने वा सबै जिम्मेवारीबाट भाग्ने भन्ने धारणा वास्तविकतासँग मेल खाँदैन। यही पुस्ताबाट वैज्ञानिक, उद्यमी, अनुसन्धानकर्ता, सामाजिक अभियन्ता, सिर्जनशील कलाकार र सफल व्यवसायी पनि अघि बढिरहेका छन्।

यो पुस्ताको आत्मविश्वास र आत्मआलोचना दुवै फरक ढंगले अभिव्यक्त हुन्छ। उनीहरू आफ्ना कमजोरीबारे खुला रूपमा मजाक गर्न सक्छन्, तर नयाँ प्रविधि अपनाउन, परिवर्तन स्वीकार गर्न र पुराना सोचलाई चुनौती दिन पनि पछि हट्दैनन्। सामाजिक न्याय, वातावरण संरक्षण, मानसिक स्वास्थ्य, लैङ्गिक समानता र डिजिटल स्वतन्त्रताजस्ता विषयमा उनीहरूको चासो अघिल्ला पुस्ताभन्दा बढी देखिन्छ।

जेन-जेडलाई केवल मीम, व्यङ्ग्य वा सामाजिक सञ्जालको पुस्ता भनेर मात्र परिभाषित गर्न सकिँदैन। उनीहरू अवसर र चुनौती दुवैसँगै हुर्किएको पुस्ता हुन्। प्रविधिको तीव्र विकास, आर्थिक अनिश्चितता, मानसिक स्वास्थ्यका चुनौती र बदलिँदो विश्व व्यवस्थाबीच आफ्नो पहिचान निर्माण गर्ने प्रयासमा रहेको यो पुस्ताले भविष्यको समाज, अर्थतन्त्र र प्रविधिलाई महत्वपूर्ण रूपमा प्रभावित गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।